Изге Язма: IV Патшалар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:21:51.658052+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. IV Патшалар
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

IV Патшалар

Патшалар (дүртенче китап)

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

1

Ахазеянең һәлакәтле язмышы турында Ильясның пәйгамбәрлек кылуы

1^1Исраил патшасы Ахаб дөнья куйганнан соң, Мәаб патшасы Исраилгә каршы баш күтәрде+. 2Исраил тәхетенә утырган Ахазея Самареядәге йортының өске катыннан тәрәзә рәшәткәсе аша егылып төшеп имгәнгәннән соң:

– Экрон илаһы Багал-Забубка барып белешегез әле: бу сызланулардан котыламмы мин? – дип, үзенең йомышчыларын җибәрде+.

3Әмма Раббының фәрештәсе Тишбә шәһәрендә яшәүче Ильяска әйтте:

– Бар, Самарея патшасының йомышчылары каршына чыгып: «Исраил җирендә Аллаһы юкмы әллә?! Ни өчен сез гозер белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына барасыз?! – дип сора. –+
4Әнә шуның өчен Раббы, яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың, ди».

Һәм Ильяс үз юлы белән китеп барды.

5Ахазеянең йомышчылары исә патша янына әйләнеп кайтты.

– Ни өчен кире кайттыгыз? – дип сорады ул алардан.

6Тегеләр аңа җаваплады:

– Каршыбызга бер адәм килеп очрады да: «Сезне йомыш белән җибәргән патшагыз янына кайтып: „Раббы болай дип әйтә, диегез: Исраил җирендә Аллаһы юкмы әллә?! Ни өчен син гозер белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына йомышчыларыңны җибәрәсең?! Әнә шуның өчен син яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың“», – диде.

7Патша алардан:

– Каршыгызга чыгып, әлеге сүзләрне әйткән кешенең кыяфәте ниндиерәк иде? – дип сорады.

8Тегеләр:

– Аның өстендә хайван тиресеннән хәстәрләнгән кием, билендә күн билбау иде, – диделәр.

– Тишбәле Ильяс ул, – диде патша+. 9Шуннан ул Ильяс янына илле кешелек гаскәр белән үзенең гаскәрбашын җибәрде.

Алар килеп җиткәндә, Ильясның тау өстендә утырган чагы иде. Төркем башлыгы аңа:

– Аллаһы кешесе! Патша сиңа түбән төшәргә боера, – диде.

10Ильяс исә гаскәрбашына:

– Әгәр мин Аллаһы кешесе икәнмен, күктән ут-ялкын иңеп синең үзеңне дә, илле кешеңне дә көйдереп үтерсен! – дип җавап кайтарды, һәм шул ук мизгелдә күкләр киңлегеннән ут-ялкын иңеп гаскәрбашын да, аның илле кешесен дә көйдереп үтерде+.

11Шуннан патша Ильяс янына икенче бер гаскәрбашын һәм аның илле кешелек төркемен җибәрде. Бу башлык та:

– Аллаһы кешесе! Патша сиңа тизрәк түбән төшәргә боера! – дип сүз башлады.

12Аңа җавап итеп Ильяс:

– Әгәр мин Аллаһы кешесе икәнмен, күктән ут-ялкын иңеп синең үзеңне дә, илле кешеңне дә көйдереп үтерсен, – диде, һәм шул ук мизгелдә күкләр киңлегеннән Аллаһының ут-ялкыны иңеп гаскәрбашын да, аның илле кешесен дә көйдереп үтерде.

13Шуннан патша өченче бер гаскәрбашы белән аның илле кешесен җибәрде. Әлеге башлык, тауга күтәрелеп, Ильяс каршында тез чүкте дә ялынып-ялварып болай диде:

– Аллаһы кешесе! Үтенеп сорыйм, мин һәм шушы илле адәм – синең хезмәтчеләрең – синең алдыңда мәрхәмәт тапса иде. 14Күкләр киңлегеннән иңгән ут-ялкын әүвәлге ике гаскәрбашын һәм аларның иллешәр кешесен көйдереп үтергән булса да, мин хәзер синең алдыңда мәрхәмәт тапсам иде!

15Шунда Ильяска Раббы фәрештәсе:

– Бар аның белән, курыкма, – диде.

Ильяс урыныннан кузгалды һәм аның белән бергә патша янына юнәлде. 16Патша хозурына килеп баскач, ул:

– Раббы болай дип әйтә: «Исраил җирендә гозер белән мөрәҗәгать итәрдәй Аллаһы булмаган кебек, син үзеңнең йомышчыларыңны үтенеч белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына җибәрдең. Әнә шуның өчен син яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың», – диде.

17Раббы Ильяс аша хәбәр иткәнчә, патша шул рәвешле дөньядан китеп барды. Ахазеянең углы булмаганга, аның урынына патша булып ир туганы Йорам килде. Тәхеткә ул Яһүдә патшасы Еһошафат углы Яһорам хакимлегенең икенче елында утырды. 18Ахазея патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

2

Ильясның күккә ашуы

2^1Раббы Ильясны өермәдә бөтереп күккә ашырырга ниятләгән чакта, Ильяс белән Элиша Гилгәл шәһәреннән чыгып килә иде+.

2– Син биредә кал, чөнки Раббы мине Бәйт-Элгә җибәрә, – диде Ильяс Элишага.

Әмма Элиша аңа:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – дип җавап кайтарды, һәм алар Бәйт-Элгә юл алдылар. 3Бәйт-Элдә бер төркем пәйгамбәр Элиша каршысына чыгып:

– Сиңа мәгълүмме, бүген Раббы синең әфәндеңне синнән аерып алачак, – диде.

– Бу хакта миңа да мәгълүм, ләкин әлегә дәшмәгез, – диде аларга Элиша.

4Шунда Ильяс аңа:

– Элиша, биредә кал, чөнки Раббы мине Әрихәгә җибәрә, – диде.

Тегесе исә:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – дип җавап кайтарды, һәм алар Әрихәгә юнәлделәр+.

5Әрихәдә бер төркем пәйгамбәр Элиша янына килеп:

– Сиңа мәгълүмме, бүген Раббы синең әфәндеңне синнән аерып алачак, – диде.

– Бу хакта миңа да мәгълүм, ләкин әлегә дәшмәгез, – диде аларга Элиша.

6Шунда Ильяс аңа:

– Син биредә кал, чөнки Раббы мине Үрдүн буена җибәрә, – диде.

Аңа җавап итеп Элиша:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – диде, һәм алар икәве бергә китеп бардылар.

7Үрдүн елгасы буена җиткәч, алар артыннан ияреп килгән илле пәйгамбәр дә бераз читкәрәк китеп туктап калды. 8Шулчак Ильяс өстендәге япанчасын салып төрде дә шуның белән су өстенә китереп сукты, һәм су, ике якка аерылып, алар корыдан елганы кичтеләр+.

9Аръякка чыгып җиткәч, Ильяс Элишага:

– Мине синең яннан алып китәчәкләр. Аңарчы әйтеп кал: нинди гозерең бар? – диде.

Аңа җавап итеп Элиша:

– Синдәге пәйгамбәрлек рухы миндә икеләтә артыграк булса иде, – диде+.

10– Син сораган нәрсә – бик авыр эш, – диде аңа Ильяс. – Синең яныңнан мине ни рәвешле алып китүләрен күрсәң, димәк, теләгең үтәлде, әгәр инде күрмәсәң, теләгең үтәлмәде дигән сүз.

11Алар шулай юл буйлап сөйләшеп барган вакытта, кинәт кенә утлы арба вә утлы тулпарлар барлыкка килеп аларның икесен ике якка аерды да, Ильяс өермә эчендә күккә ашты. 12Элиша шушы хәлне тамаша кылып:

– Атам, атам! Исраилнең сугыш арбасы һәм җайдагы! – дип кычкырып җибәрде. Шуннан ул, Ильясны күздән югалтып, өстендәге киемнәрен икегә аерып ташлады+. 13Аннары Ильяс өстеннән төшеп калган япанчаны җирдән күтәрде дә кабат Үрдүн ярына әйләнеп килде һәм, 14Ильяс өстеннән төшеп калган япанча белән су өстенә сугып:

– Кайда Ул Ильясның Раббы Алласы? – диде.

Су өстенә сугуга елга икегә аерылып китте, һәм Элиша Үрдүнне кичте. 15Әрихәдән килгән пәйгамбәрләр читтән бу хәлне күреп:

– Ильяс рухы хәзер Элишага күчте! – диделәр һәм аның каршына килеп җиргә кадәр башларын иделәр.

16– Бездә, синең хезмәтчеләрең арасында, көчле илле ир-егет бар, – диде алар, – зинһар, алар синең әфәндеңне эзли чыксыннар. Бәлки, Раббы Рухы аны алып китеп, берәр тау өстенә яисә берәр үзәнгә илтеп ташлагандыр?

– Берәүне дә җибәрмәгез, – диде Элиша аларга+.

17Әмма алар, һаман үзләренекен кабатлап, аны күндерделәр, һәм ул, ниһаять:

– Ярар, барсыннар, – дип ризалыгын бирде; тегеләр илле кешене юлладылар, һәм алар өч көн буена Ильясны эзләделәр, ләкин таба алмадылар; 18аннары алар Әрихәдә калган Элиша янына әйләнеп кайттылар.

– Йөрмәгез, дип әйттем түгелме мин сезгә?! – диде ул аларга.

Элиша кылган могҗизалар

19Беркөн әлеге шәһәрдә яшәүче халык Элишага:

– Күргәнеңчә, шәһәрнең урыны бик яхшы, тик биредә су әйбәт түгел һәм җир уңдырышсыз, – диде.

20Шунда Элиша аларга:

– Миңа яңа бер чүлмәк китерегез әле, төбенә тоз салыгыз, – диде.

Аңа сораганын китереп бирделәр, 21һәм ул, су юлы башланган урынга барып, тозны сипте дә әйтте:

– Раббы болай ди: «Мин бу суны сафландырдым; башкача ул үлем дә китермәс, җирне дә уңдырышсыз итмәс».

22Шул рәвешле, Элишаның сүзе буенча әлеге су сафланды; һәм бүгенге көнгә кадәр ул шулай чиста булып кала бирә.

23Шуннан Элиша Бәйт-Элгә юнәлде. Юл буйлап барган чакта, шәһәрдән малайлар чыгып:

– Кит моннан, таз баш! Кит моннан, таз баш! – дип, мәсхәрәләп кычкыра башладылар+.

24Шунда ул, әйләнеп карап, аларны Раббы исеме белән ләгънәт итте, һәм урманнан ике ана аю килеп чыкты да кырык ике баланы ботарлап ташлады. 25Бәйт-Элдән соң Элиша Кәрмил тавына күтәрелде, аннары Самареягә әйләнеп кайтты+.

3

Исраил белән Мәабның сугышуы

3^1Яһүдә патшасы Еһошафат хакимлегенең унсигезенче елында Исраил тәхетенә Самареядә Ахаб углы Йорам утырды һәм унике ел дәвамында патшалык итте. 2Йорам Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылса да, аның гамәлләре ата-анасыныкыннан үзгәрәк булды, чөнки ул Багал исемле илаһка багышлап атасы куйдырган багананы алдырды+. 3Алай да, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробамның гөнаһларын һаман кабатлый бирде, алардан һич аерыла алмады+.

4Мәаб патшасы Меша, сарык үрчетүче буларак, Исраил патшасына йөз мең бәрән, шулай ук йөз мең сарык тәкәсенең йонын җибәреп торырга тиеш иде. 5Әмма Ахаб дөнья куйганнан соң, Мәаб патшасы Исраил патшасына каршы баш күтәрде+. 6Шуннан Йорам патша, Самареядән чыгып, бөтен Исраил халкын туплады да:

7– Мәаб патшасы баш күтәрде, аңа каршы минем белән сугышка барасыңмы? – дигән хәбәр белән үзенең чапкыннарын Яһүдә патшасы Еһошафат янына җибәрде.

– Барам. Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; шулай ук атларым да, – диде тегесе+.

8– Кайсы юлдан барабыз? – дип сорады Еһошафат.

Йорам аңа:

– Эдом чүле аша, – дип җаваплады.

9Исраил патшасы шул рәвешле Яһүдә һәм Эдом патшалары белән бергә юлга кузгалды. Әйләнгеч юл белән җиде көн барганнан соң, аларның гаскәргә һәм малларга дигән сулары бетте+.

10– Их, – диде шулчак Исраил патшасы, – мәабиләр кулына тапшырыр өчен, күрәсең, Раббы шулай безне, өч патшаны, бергә җыйгандыр+.

11Әмма Еһошафат:

– Биредә берәр Раббы пәйгамбәре юк микән? Аның аша Раббыдан сорар идек, – диде.

Исраил патшасының хезмәтчеләреннән берәү шунда:

– Ильяска хезмәт күрсәткән Шафат углы Элиша биредә, – дип җаваплады+.

12– Элиша җиткерер Раббы сүзен, – диде Еһошафат. Шуннан Исраил патшасы белән Еһошафат, шулай ук Эдом патшасы аның янына юл алдылар.

13– Ни кирәк сиңа миннән? – диде Элиша Исраил патшасына. – Үзеңнең ата-анаңның пәйгамбәрләре янына бар.

– Юк, – диде Исраил патшасы аңа җавап итеп, – чөнки мәабиләр кулына тапшырмакчы булып өч патшаны бирегә Раббы җыйды+.

14– Үзем табынган Күкләр Хуҗасы Раббы Үзе шаһиттыр: әгәр Яһүдә патшасы Еһошафатка карата хөрмәтем зур булмаса, сиңа борылып та карамас, хәтта күрмәс тә идем сине! 15Ә хәзер минем янга берәр гөсләчене чакырыгыз, – диде Элиша.

Гөсләче уйнап җибәрүгә, Раббы кулы Элишага орынды,+
16һәм Элиша болай диде:

– Раббы: «Әлеге үзәндә чокырлар казыгыз, – 17ди. – Җилне дә, яңгырны да күзегез белән күрмәссез, әмма үзән су белән тулып, үзегез дә эчәрсез, эре һәм вак терлегегез дә сусынын басар». 18Ләкин әле Раббыга бу аз тоелыр, Ул мәабиләрне дә сезнең кулга тапшырыр, 19һәм сез аларның бөтен ныгытылган калаларын вә бөтен үзәк калаларын яулап алырсыз, бөтен әйбәт агачларын кисеп аударырсыз, бөтен су чыганакларын томалап, иң яхшы чәчүлекләрен таш атып бозып бетерерсез+.

20Иртәгесен, корбан китерү вакыты җиткәч, Эдом ягыннан су ага башлап, бөтен җирне су басып китте+. 21Мәаб халкы, үзләренә каршы яуга патшалар кузгалганны ишетеп, биленә каеш буар яшькә җиткән ир-егетләрдән башлап иң өлкәннәренә кадәр ил чигенә килеп тупланган иде. 22Иртәгесен алар таң белән тордылар, һәм, кояш күтәрелеп килгән чакта, әлеге су мәабиләргә кан кебек кып-кызыл булып күренде.

23– Кан бит бу, – диде мәабиләр моны күреп, – патшалар, үзара сугышып, бер-берсен кырып бетергән булса кирәк. Мәаб халкы, алга, табышны җыйыйк! – дип, 24исраилиләр станына ыргылдылар.

Исраилиләр, торып, мәабиләрне кырырга тотынды, тегеләр исә кача башлады; исраилиләр, мәабиләр җиренә бәреп кереп, аларны һаман кыра бирде. 25Алар мәабиләрнең калаларын зир-зәбәр китерделәр; һәр сугышчы, берәр таш ыргытып, барлык уңдырышлы басуларны эштән чыгардылар; бөтен кизләүләрне күмеп, барлык яхшы агачларны кисеп аудардылар. Ахыр чиктә таш атучы сугышчылар, Кыйр-Харесет каласын камап, аңа һөҗүм иттеләр, чөнки бары шушы каланың таш диварлары гына торып калган иде+.

26Мәаб патшасы, үзенең җиңелүен күреп, кылычлы җиде йөз сугышчысын алды да Эдом патшасының гаскәренә ташланды, ләкин уңышка ирешә алмады. 27Шуннан ул үзе урынына тәхеткә утырасы беренче углын шәһәр дивары өстендә яндырып корбан китерде. Бу хәлдән исраилиләрнең коты алынды; шуннан алар, Мәаб патшасын калдырып, үз җирләренә кайтып киттеләр+.

4

Элишаның тол хатынга ярдәм итүе

4^1Пәйгамбәрләр төркеменнән бер пәйгамбәрнең хатыны, Элишага мөрәҗәгать итеп, болай диде:

– Синең хезмәтчең – минем ирем – дөньядан китеп барды. Аның ни дәрәҗәдә Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүе сиңа мәгълүмдер. Ул бер адәмгә бурычлы булып калып, хәзер шушы адәм минем ике углымны үзенә коллыкка алмакчы була+.

2– Ничек ярдәм итим соң сиңа? Әйт әле, синең өеңдә нәрсә бар? – дип сорады аңардан Элиша.

– Бер чүлмәк майдан тыш мин хезмәтчеңнең өендә берни юк, – диде хатын.

3Шуннан Элиша моңа:

– Бар, буш савыт җый, бөтен күршеләреңнән сора; күп итеп җый да, 4үзең һәм угылларың артыннан ишекне бикләп, әлеге савытларның бөтенесенә май тутырып, бер читкә алып куй, – диде.

5Шушы хатын, аның яныннан китеп, үзе һәм угыллары артыннан ишекне бикләп куйды; угыллары аңа буш савытларны биреп торды, хатын исә әлеге савытларга май тутырды. 6Савытларның һәммәсе тулып беткәч, угылларының берсенә хатын:

– Тагын берәр савыт бир әле, – диде.

Әмма углы:

– Бер савыт та калмады, – дип җавап кайтарды.

Шуннан май агудан туктады.

7Аннары хатын, Аллаһы кешесенә килеп, шушыларның һәммәсен сөйләп бирде.

– Бар, майны сатып, бурычларыңны түлә; калганы исә сиңа һәм угылларыңа яшәргә булыр, – диде аңа Элиша.

Элиша һәм Шунемдагы бай хатын

8Беркөн Элиша Шунемга килде. Анда бер бай хатын аны үз өенә ашарга керергә күндерде; соңыннан, әлеге хатынның өе яныннан үткәндә, ул һәрвакыт шунда кереп тамагын туйдырып чыга торган булды+. 9Әлеге хатын үзенең иренә:

– Әледән-әле безгә кереп йөрүче адәм – изге, Аллаһы кешесе икән. 10Әйдә түбә өстендә кечкенә бер бүлмә ясап, аның өчен шунда урын-җир, өстәл-урындык, чыраг хәстәрләп куйыйк; безгә тукталган вакытта, шунда керә торган булыр, – диде.

11Беркөн Элиша, аларга килеп, югарыдагы бүлмәгә үтте дә шунда ял итәргә ятты. 12Хезмәтчесе Гехазигә ул:

– Әлеге шунемлы хатынны чакыр әле, – диде.

Тегесе аны чакырды, һәм хатын аның янына керде+. 13Элиша шунда хезмәтчесенә болай диде:

– Әлеге хатынга әйт: «Син безне бик кайгыртасың, синең өчен без нәрсә эшли алабыз? Патшага яки гаскәрбашына берәр йомышың булса, бәлки, аларга синең хакта сүз катаргадыр?»

Әмма хатын җавап итеп:

– Юк, мин бит үз халкым арасында хәвефсез яшим, – диде.

14– Шулай да аның өчен нәрсә эшләргә икән? – диде хезмәтчесенә Элиша.

Гехази исә:

– Менә бит, аның углы юк, ә ире картайган инде, – диде.

15– Чакыр әле аны тагын, – диде Элиша.

Теге чакырды, һәм хатын ишек төбенә кереп басты.

16– Бер елдан шушы вакытта син кулыңда ир балаңны тотып торырсың, – диде Элиша.

Җавап итеп хатын аңа:

– Юк, әфәндем, Аллаһы кешесе, хезмәтчеңне алдама алай, – диде+.

17Әмма хатын көмәнле булды һәм икенче елны, Элиша әйткәнчә, ир бала тудырды.

18Малай үсеп җитте һәм көннәрдән беркөнне кырга, уракчылар янындагы атасына килде.

19– Башым авырта, башым! – диде ул атасына.

– Бар, анасы янына кайтарып куй аны, – диде атасы үзенең бер хезмәтчесенә.

20Хезмәтчесе, малайны күтәреп, анасы янына алып кайтты. Малай көн үзәгенә кадәр анасының тезендә утырды, аннары дөнья куйды. 21Шуннан хатын, торып, баланы Аллаһы кешесенең ятагына салды да, ишекне бикләп, өеннән чыкты 22һәм ирен чакырып:

– Миңа бер хезмәтче белән ишәк бир, мин тиз генә Аллаһы кешесе янына барып кайтам, – диде.

23– Ник барасың аның янына? – дип сорады ире. – Бүген Яңа ай бәйрәме дә, шимбә дә түгел ич.

Әмма хатыны аңа:

– Барысы да әйбәт булыр, – дип җавап кайтарды һәм,+
24ишәген йөгәнләп, хезмәтчесенә:

– Әйдә, тизрәк бар, мин әйтмичә туктама, – диде.

25Хатын юлга кузгалды һәм Аллаһы кешесе янына – Кәрмил тау буена килеп җитте.

Аллаһы кешесе, аны ерактан күреп алып, хезмәтчесе Гехазигә:

– Бу бит теге шунемлы хатын, – диде, – 26тизрәк каршысына йөгер, «үзең, ирең һәм балаң исән-саумы?» – дип сораш.

– Исән-иминбез, – дип җавап кайтарды хатын 27һәм, Аллаһы кешесе янына тау өстенә күтәрелгәч, аның аякларына килеп ябышты. Гехази аны аерып алмакчы булды, әмма Аллаһы кешесе:

– Тимә, җаны борчулы аның; ә Раббы миңа бу хакта әйтмәде, йомып калды, – диде+.

28Хатын Элишага:

– Әллә син әфәндемнән угыл сораган идемме мин?! – диде. – Юкка өметләндермә, дип әйттем түгелме?!

29Шуннан Элиша Гехазигә:

– Япанчаңның чабуларын билбавыңа кыстыр да кулыңа минем юл таягымны алып йөгер, – диде. – Каршыңа очраганнарга сәлам бирмә, сәлам бирүчеләргә җавап кайтарма, бар да баланың битенә таягымны куй+.

30Әмма баланың анасы:

– Раббы да, син дә – шаһит: бу урыннан мин синсез китмим! – диде.

Шуннан Элиша, торып, хатын артыннан иярде.

31Гехази алардан элегрәк кузгалган иде; ул, кереп, баланың йөзенә таякны куйды, әмма баланың тавыш-тыны ишетелмәде. Шуннан ул Элишаның каршысына чыгып:

– Бала уянмый, – диде+.

32Элиша йорт эченә узды, караса – үле бала аның урын-җирендә ята. 33Ул бүлмәгә керде дә, үзе артыннан ишекне бикләп, Раббыга дога кылды,+
34аннары авызын – баланың авызына, күзләрен – күзләренә, учларын – учларына куеп, бала өстенә сузылып ятты, һәм баланың тәненә җылы керде+. 35Элиша, торып, бүлмә буйлап әрле-бирле йөреп килде; шуннан тагын бала өстенә сузылып ятты. Шулчак бала җиде тапкыр рәттән төчкереп җибәрде һәм күзләрен ачты.

36Элиша, Гехазине дәшеп:

– Шунемлы хатынны чакыр, – диде.

Теге чакырды, һәм хатын Элиша янына керде.

– Мә, ал углыңны, – диде аңа Элиша.

37Хатын аның аягына килеп егылды, башын җиргә орды, аннары, углын күтәреп, бүлмәдән чыкты+.

Элиша кылган ике могҗиза

38Элиша исә Гилгәлгә әйләнеп кайтты. Бу вакытны әлеге җирләрдә ачлык хөкем сөрә иде. Шулай булды ки, бер төркем пәйгамбәр Элишаны тыңлап утырганда, Элиша үзенең хезмәтчесенә:

– Зур казанны асып, пәйгамбәрләргә аш пешер, – диде+.

39Араларыннан берсе басуга яшелчә җыярга чыкты да, анда кыярга охшаган кыргый бер үрмәле үсемлек табып, итәге тулганчы, шуны җыйды. Кайткач, аны турап казанга салды, әмма моның нәрсә икәнен төгәл берсе-бер белмәде. 40Менә ашны бүлеп бирделәр. Кабып карауга һәммәсе:

– Аллаһы кешесе! Бу казанда – үлем! – дип тавыш куптарды, һәм ашны берсе дә ашамады.

41Әмма Элиша шунда:

– Бераз он бирегез әле! – дип, он сорап алып, казандагы ашка өстәде һәм:

– Салып бирегез халыкка, ашасыннар, – диде.

Казанда кешегә зыян китерердәй нәрсә калмаган иде.

42Икенче бер вакытны шулай булды ки, Багал-Шалишадан бер адәм тәүге уңыштан Аллаһы кешесенә дип егерме данә арпа икмәге һәм орлыгы коелмаган башаклар алып килде.

– Халыкка тарат, ашасыннар, – диде Элиша+.

43– Йөз кешегә моны ничек җиткермәк кирәк?! – диде хезмәтчесе.

Элиша исә:

– Кешеләргә тарат, ашасыннар, чөнки Раббы: «Тамаклары туяр, әле артып та калыр», – дип әйтә.

44Хезмәтче ризыкны халыкка өләште; кешеләр тукландылар, һәм, Раббы әйткәнчә, әле артып та калды.

5

Нагаманның махау зәхмәтеннән арынуы

5^1Арам патшасының Нагаман исемле гаскәрбашы үз хуҗасы патшаның хөрмәтен казанган бөек кеше иде, чөнки Раббы аның аша арамиләргә җиңү китергән иде. Шушы батыр гаскәри махау зәхмәтеннән интегә иде+.

2Кайчандыр бервакыт арамиләр, Исраил җиренә басып кергәч, кечкенә бер кызны әсир алган булалар, шуннан әлеге кыз Нагаман хатынында хезмәтче булып кала. 3Беркөн шул кыз үзенең хуҗабикәсенә:

– Әгәр әфәндем Нагаман Самареядәге пәйгамбәр янына барып килсә, ул аны махау зәхмәтеннән коткарыр иде! – диде.

4Исраил җиреннән килгән кыз шулай дип әйтә дип, Нагаман үзенең хуҗасы патшага җиткерде.

5– Барып кил син аның янына, – диде Нагаманга Арам патшасы, – Исраил патшасына мин хат җибәрермен.

Нагаман үзе белән ун талант[*] көмеш, алты мең шәкыл[*] алтын һәм ун алмаш кием алды. 6Исраил патшасына дип Нагаман алып килгән хатта «ошбу хатым белән бергә синең хозурыңа хезмәтчем Нагаманны җибәрәм, аны махау зәхмәтеннән коткарсаң иде» дип язылган иде.

7Исраил патшасы, хатны укыганнан соң, өстендәге киемнәрен ертып:

– Үтерер яки терелтер өчен Аллаһы түгел бит мин! Нәрсә ул минем янга: «Махау зәхмәтеннән коткар», – дип, кеше җибәрә?! Менә, күреп-белеп торыгыз, минем белән дошманлашыр өчен сәбәп эзли ул, – диде+.

8«Исраил патшасы өстендәге киемнәрен ерткан», дигән хәбәрне ишеткәч, Аллаһы кешесе Элиша:

– Нәрсә дип син өстеңдәге киемеңне ертасың? Минем янга килсен ул, Исраилдә пәйгамбәр барлыгын күрсен, – дип әйттерергә патша янына кеше җибәрде.

9Шуннан Нагаман, Элиша янына юнәлеп, ат-арбалары белән аның ишек төбенә килеп туктады. 10Элиша:

– Бар, җиде кат Үрдүн суында коенып чык, шуннан тәнең яңарыр, һәм син чистарынырсың, – дип әйтер өчен, Нагаман янына үзенең хезмәтчесен чыгарды+.

11Нагаман ачуланып китеп барды.

– Пәйгамбәр яныма чыгар, Раббы Алласының исемен атап, авырткан урынга кулын салыр, махау зәхмәтеннән арындырыр, дип уйлаган идем. 12Дәмәшкътәге Абана вә Парпар елгалары Исраилнең барлык елгаларыннан яхшырак түгелме әллә?! Шул суларда коенып чистарына алмый идеммени мин?! – дип ярсый бирде ул, кайту ягына уңайлап.

13Ләкин хезмәтчеләре аның янына килеп:

– Атабыз, әгәр пәйгамбәр сиңа башка бер зур эш кушкан булса, әллә үтәмәс идеңме? «Коенып чык, чистарынырсың» дигәнне генә башкарырсың инде, – диделәр.

14Һәм ул, Аллаһы кешесе кушканча, Үрдүнгә җиде тапкыр чумып чыкты; шуннан соң тәне сабый баланыкы сыман яңарып калды, һәм ул чистарынды. 15Аннары ул үзе һәм аны озата баручылар һәммәсе Аллаһы кешесе янына әйләнеп кайттылар; яубашы аның каршысына килеп басты һәм:

– Хәзер миңа төгәл мәгълүмдер: Исраил Алласыннан кала бөтен җир йөзендә бүтән илаһ юктыр; инде хезмәтчеңнең бүләкләрен кабул итеп ал, – диде+.

16Аңа җавап итеп Элиша:

– Мин хезмәт итә торган Раббы Үзе шаһиттыр: кабул итә алмыйм бүләгеңне! – диде.

Тегесе аны күндерергә тырышты, монысы исә ризалашмады+.

17– Алай булгач, – диде Нагаман, – миңа, синең хезмәтчеңә, ике качыр күтәрерлек туфрак бирсеннәр[*], чөнки моннан ары синең хезмәтчең Раббыдан кала бүтән илаһларга тулаем яндыру корбаны да, башка төр корбан да китермәячәк. 18Тик Раббы синең хезмәтчеңне гафу кылсын: Риммун илаһы йортында гыйбадәт кылганда, хуҗа патшам минем кулыма таянган чакта, мин дә сәҗдә кыламын. Риммун йортында сәҗдә кылганда, Раббы синең колыңны гафу кылса иде.

19-20– Юлың имин булсын! – диде аңа Элиша, һәм Нагаман аның яныннан китеп барды.

Аллаһы кешесе Элишаның хезмәтчесе Гехази: «Менә, әфәндем әлеге арами Нагаман алып килгән әйберләрдән баш тартты. Раббы Үзе шаһиттыр: артыннан йөгерим әле, нәрсә дә булса алыйм аңардан!» – дип, инде китеп өлгергән+
21Нагаман артыннан чапты. Артыннан йөгерүче кешене күреп, Нагаман арбасыннан төште һәм аңа каршы атлады:

– Барысы да иминме? – дип сорады ул.

22– Имин, – дип җавап кайтарды тегесе, аннары: – Әфәндем: «Хәзер генә минем янга таулы Эфраим төбәгендәге пәйгамбәрләрдән ике егет килде; шуларга бер талант көмеш белән ике алмаш кием бирмәссеңме», – дип әйтергә җибәргән иде, – дип өстәде.

23– Әлбәттә ал, ике талант ал, – дип күндерде аны Нагаман.

Аннары, ике капчыкка ике талант көмеш белән ике алмаш кием салып, үзенең ике хезмәтчесенә тоттырды, һәм тегеләр, Гехазинең алдына төшеп, капчыкларны күтәреп киттеләр.

24Калкулык янына җиткәч, Гехази, алар кулыннан капчыкларны алып, өендә яшереп куйды да тегеләрне кайтарып җибәрде, хезмәтчеләр кире киттеләр. 25Гехази үзенең әфәндесе янына әйләнеп килгәч, Элиша аңардан:

– Кайларда йөрдең, Гехази? – дип сорады.

– Синең хезмәтчең беркая да бармады, – дип җаваплады тегесе.

26– Теге кеше, арбасыннан төшеп, синең каршыңа атлаганда, минем йөрәгем синең янда түгел иде дип уйлыйсыңмы?! Көмеш вә кием-салым, зәйтүн вә йөзем бакчалары, вак вә эре терлек, кол ир вә кол хатын-кыз ала торган вакытмы хәзер?! 27Шушы гамәлең өчен Нагаманның махау зәхмәте сиңа һәм синең нәселеңә мәңгегә йогып калсын, – диде.

Элиша яныннан чыкканда, Гехази махаудан кар кебек ап-ак иде+.

6

Балтаның судан калкып чыгуы

6^1Беркөн пәйгамбәрләр Элишага:

– Синең катыңда яши торган урыныбыз кысанрак, 2Үрдүн буена барып, һәркайсыбыз берәр бүрәнә әзерләсә, үзебезгә шунда яшәр урын төзер идек, – дип сүз каттылар.

– Барыгыз, – дип җавап кайтарды аларга Элиша.

3Арадан берсе:

– Син дә, зинһар, үзеңнең хезмәтчеләрең белән барсаң иде, – диде.

– Барырмын, – диде Элиша 4һәм алар белән китеп барды. Үрдүн буена килеп җиткәч, алар агач кисәргә тотындылар. 5Берсе шунда, агач аударган вакытта, кулындагы балтасын суга төшерде.

– И-и әфәндем! Мин бит аны кешедән алып торган идем, – дип, ачыргаланып кычкырып җибәрде ул.

6– Балтаң кай тирәгә төште? – дип сорады аңардан Аллаһы кешесе.

Теге адәм балта төшкән урынны күрсәтте, һәм Элиша агач ботагын чабып алып шул турыга ыргытуга, балта калкып чыкты.

7– Мә, ал, – диде ул, һәм теге, кулын сузып, балтаны алды.

Арамиләрнең Элиша тозагына эләгүе

8Арам патшасы, Исраилгә каршы яуга кузгалып:

– Мин гаскәремне әнә тегендә урнаштырам, – дип, үзенең хезмәтчеләре белән киңәш-табыш итте.

9Аллаһы кешесе Исраил патшасына:

– Ул турыдан сакланып уз, чөнки арамиләр шунда төшеп бара, – дип хәбәр итте.

10Шушылай итеп ул берничә тапкыр Исраил патшасын алдан кисәтеп куйды. Исраил патшасы, хезмәтчеләрен җибәреп, Аллаһы кешесе алдан кисәтеп куйган урыннарны тикшерә һәм андый җирләрдә бик сак була торган иде.

11Арам патшасының исә бу хәлгә бик эче пошты, һәм ул үзенең яраннарын чакыртып:

– Әйтегез әле, сезнең кайсыгыз Исраил патшасы яклы? – дип төпченде.

12– Андыйлар юк, патша әфәндем, – диде аңа хезмәтчеләрнең берсе. – Исраилдәге Элиша пәйгамбәр хәтта йокы бүлмәңдә сөйләгән сүзләреңне дә Исраил патшасына җиткерә ала.

13– Барыгыз, аның кайда икәнен белешегез, кешеләр җибәреп кулга алам мин аны, – диде Арам патшасы.

– Дотанда ул, – дип килеп әйттеләр аңа+.

14Патша Дотанга атлар, арбалар, шактый зур гаскәр җибәрде. Алар, төнлә килеп җитеп, шәһәрне камап алдылар.

15Аллаһы кешесенең хезмәтчесе таң белән торып урамга чыкса, каланы ат-арбалар камап алган.

– Әфәндем, нәрсә эшләргә соң? – дип сорады ул хуҗасыннан.

16– Курыкма, – диде аңа Аллаһы кешесе, – чөнки безнең якта көрәшүчеләр аларныкыннан күбрәк+.

17– И Раббы! – дип дога кылды Элиша. – Хезмәтчемнең күзен ачсаң иде, күрсә иде шушыларны!

Раббы шунда хезмәтченең күзен ачты, һәм хезмәтчесе Элишаның әйләнә-тирәсен, бөтен тауны тутырып, утлы атлар һәм арбалар чолгап алганны күрде+.

18Арамиләр якынлаша башлагач, Элиша:

– Күзләрен күрмәс ит шуларның, – дип, Раббыга дога кылды, һәм Раббы, Элиша сүзе буенча, аларның күзләрен күрмәс итте+. 19Шуннан Элиша:

– Сезгә кирәкле юл һәм шәһәр түгел бу; минем арттан барыгыз, мин сезне үзегез эзләгән кеше янына озатып куям, – дип, аларны Самарея тарафына ияртеп китте.

20Самареягә килеп җиткәч, Элиша:

– Раббы! Күрә алсыннар өчен ач боларның күзләрен, – диде, һәм Раббы аларның күзләрен ачты: баксаң, тегеләр Самареянең урта бер җирендә торалар икән.

21Исраил патшасы, аларны күреп, Элишадан:

– Атам, кырып бетеримме боларны? – дип сорады.

22– Юк, үтермә син аларны, – диде Элиша. – Сиңа үтерергәме аларны?! Кылычың һәм угың белән аларны әсир итүче синме әллә?! Аларга икмәк һәм су бир, ашап-эчсеннәр дә үзләренең хуҗалары янына кайтып китсеннәр+.

23Патша аларга мул итеп табын әзерләде, тегеләр ашады-эчте. Шуннан ул аларны кайтарып җибәрде, һәм арамиләр үз хуҗаларына әйләнеп кайтты. Моннан ары Арам юлбасарлары Исраил җиренә йөрмәс булды.

Арамиләрнең Самарея каласын чолганышка алуы

24Шушы хәлләрдән соң күпмедер вакыт үткәч, Арам патшасы Бен-Һадад үзенең бөтен гаскәрен җыеп яуга кузгалды һәм, Самарея шәһәре янына килеп, аны чолгап алды+. 25Шәһәр камалышта калганнан соң, анда коточкыч ачлык башланып, бер ишәк башының бәһасе хәтта сиксән шәкыл көмешкә, чирек каб[*] күгәрчен тизәгенең бәһасе исә биш шәкыл көмешкә бәрабәр булды.

26Беркөн Исраил патшасы шәһәр дивары өстеннән үткән чакта, бер хатын аңа мөрәҗәгать итеп:

– Патша әфәнде, ярдәм ит миңа! – диде+.

27– Раббы ярдәм итмәгәнне, ничек итеп мин ярдәм күрсәтим?! Ындыр табагында яисә шәраб сыга торган изгечтә берәр әйберем бармы әллә?! – дип җавап кайтарды аңа патша. Аннары: 28– Ни булды соң сиңа? – дип сорады.

Шуннан соң теге хатын болай диде:

– Менә бу хатын миңа: «Бир үзеңнең углыңны, бүген аны ашыйк, ә минем угылны иртәгә ашарбыз», – диде. 29Шуннан минем угылны пешереп ашадык. Икенче көнне мин аңа: «Әйдә, китер углыңны, ашыйк», – дидем, ул исә үзенең углын яшереп куйган+.

30Хатынның сүзен тыңлап бетергәч, патша өстендәге киемнәрен ертты, һәм халык шунда дивар буйлап үткән патшаның киеме астында тупас тукыма булуын күрде.

31– Әгәр бүген Шафат углы Элишаның башы җилкәсендә калса, миңа Аллаһының иң каты каргышы төшсен, – диде ул 32һәм Элиша янына үзенең кешесен җибәрде.

Бу вакытны Элишаның үз өендә өлкәннәр белән бергә җыелып утырган чагы иде. Патша чапкыны килеп җиткәнче үк әле янәшәсендәге өлкәннәргә Элиша:

– Күрәсезме, минем башны кисәргә дип, бу катыйль үзенең хезмәтчесен жибәргән, – дип әйтеп куйган була. – Карагыз аны, патша кешесе килеп җиткәндә, ишекне бикле тотыгыз. Әнә, хезмәтчесе артыннан хуҗасының да аяк тавышы ишетелә!

33Элиша шулай өлкәннәр белән сөйләшеп торган арада, аның янына чапкын килеп җитеп патшаның «Бу бәла-казалар Раббыдандыр! Раббыдан миңа нәрсә көтәргә кала?!» дигән сүзләрен җиткерде.

7

7^1Әмма Элиша:

– Раббы сүзенә колак салыгыз, – диде. – Раббы болай дип әйтә: «Иртәгә шушы вакытта Самареянең капка төбендә бер сеа[*] сыйфатлы бодай онының да, ике сеа арпаның да бәһасе бер шәкыл булыр».

2Патшаның иң якын түрәләреннән берсе шунда Аллаһы кешесенә җавап итеп:

– Раббы күкнең капусын ачса да, мондый хәлнең булуы мөмкин түгел, – диде.

Тегесе исә аңа каршы:

– Син моны үз күзләрең белән күрерсең, әмма ул ризыкны авыз итмәссең, – диде+.

Арамиләрнең Самареяне калдырып качып китүе

3Шәһәр капкасы төбендә махаулы дүрт адәм:

– Әҗәлебезне көтеп нәрсә эшләп утырабыз соң әле без монда?! 4Әгәр шәһәргә керергә хәл кылсак, анда ачлык – ачтан үләчәкбез; монда утырсак та шулай ук әҗәлебезне табачакбыз. Әйдә арамиләр станына барабыз; исән калдырсалар – яшәрбез, инде калдырмыйлар икән – үләрбез, – дип әңгәмә корып утыра иделәр.

5Эңгер төшүгә алар арамиләр станына барырга дип кузгалдылар; арамиләр янына килеп җитсәләр – анда кеше заты күренми, 6чөнки Раббы аларның станына арба тавышлары, атлар кешнәве, зур гаскәр шавы ирештергәннән соң, арамиләр: «Исраил патшасы, күрәсең, безгә каршы хиттиләрнең патшалары белән Мисыр патшаларын яллаган», – дип,+
7кичке эңгердә урыннарыннан кузгалганнар һәм чатырларын да, атларын да, ишәкләрен дә – бөтен станны ничек бар шулай калдырып, җаннарын саклап качканнар+.

8Махаулы теге адәмнәр чатырлар янына килеп туктаганнар, башта бер чатыр эченә кереп ашаганнар, эчкәннәр, анда булган алтын-көмешне, кием-салымны алып яшереп куйганнар. Әйләнеп килеп икенче чатырга кергәннәр, аннан да әйберләр алып чыкканнар. 9Аннары алар:

– Хата эш эшлибез без! Бүгенге көн – сөенеч китергән көндер. Әгәр без таң яралганчы бу турыда хәбәр итмәсәк, башыбызга бәла алачакбыз. Әйдәгез, барып, патша йортына хәбәр итик, – диештеләр дә, 10шәһәр капкасы янына килеп җитеп, капка каравылчыларын чакырып алдылар һәм:

– Без арамиләр станына барган идек, анда адәм заты да күренми, кеше тавышы да ишетелми, атлар һәм ишәкләр бәйләнгән килеш тора, чатырлар ничек бар, шулай калган, – дип сөйләп бирделәр.

11Капка төбендәге сакчылар бу яңалыкны патша сараена ирештерделәр. 12Патша, төнге йокысыннан уянып, хезмәтчеләренә:

– Сүзем шулдыр: арамиләр менә нәрсә эшләмәкче була: безнең ачка интеккәнне белеп, алар чатырларыннан чыкканнар да кырга китеп яшеренгәннәр. Имеш, без каладан чыгабыз да, алар, безне тереләй тотып алып, шәһәребезне басып алалар.

13Патша хезмәтчеләреннән берсе шунда:

– Берничә кеше шәһәрдә калган биш атны алсын да карап кайтсын, чөнки әлегәчә исән булганнар да дөнья куйган бик күп исраилиләрнең язмышын барыбер кабатлаячак, – диде.

14Патша:

– Барыгыз, анда ниләр булганын карап кайтыгыз, – дип, җигүле ике арбаны арамиләр гаскәре эзеннән җибәрде.

15Арамиләр артыннан алар Үрдүн буена килеп җиткәнче бардылар – менә, бөтен юл өсте ашыга-кабалана качып баручы арамиләр ташлап калдырган кием-салым һәм төрле әйбер белән тулган. Патша тарафыннан җибәрелгән кешеләр, әйләнеп кайтып, аңа бу хакта хәбәр иттеләр.

16Шуннан соң халык, шәһәрдән чыгып, арамиләрнең чатырларын талады. Раббы әйткәнчә, бер сеа сыйфатлы бодай онының да, ике сеа арпаның да бәһасе бер шәкыл булды. 17Иң якыннардан саналган теге түрәне патша шәһәр капкасы төбенә тәртип сакларга билгели, һәм халык аны шунда таптап үтерә. Аллаһы кешесе бу хакта алдан – патша аның янына килгәч әйтеп куйган була+. 18Аллаһы кешесе ул чакта патшага: «Иртәгә шушы вакытта Самареянең капка төбендә ике сеа арпаның да, бер сеа сыйфатлы бодай онының да бәһасе бер шәкыл булыр», – дип әйткәч, 19теге түрә Аллаһы кешесенә: «Раббы күкнең капусын ачса да, мондый хәлнең булуы мөмкин түгел», – дип җавап кайтара. Аллаһы кешесе исә аңа: «Син моны үз күзләрең белән күрерсең, әмма ул ризыкны авыз итмәссең», – ди. 20Шулай килеп чыга да: халык әлеге түрәне капка төбендә таптап китә, һәм ул шунда дөнья куя.

8

Шунемлы кызның үз җирен кайтарып алуы

8^1Теге вакытта углын кабат тормышка кайтарган хатынга Элиша:

– Гаиләңне алып китеп, башка урында яшәп торыгыз, чөнки Раббы шушы җирне җиде елга сузылачак ачлыкка дучар итә, – диде+.

2Аллаһы кешесенең сүзенә буйсынып, әлеге хатын үз гаиләсе белән пелештиләр иленә күченде һәм җиде ел шунда яшәде. 3Җиде ел үтүгә, әлеге хатын пелештиләр җиреннән әйләнеп кайтты; ул, үзенең йортын вә басуын кире кайтармакчы булып, патша хозурына килде. 4Бу вакытта патшаның Аллаһы кешесенә хезмәт күрсәтүче Гехазидән:

– Элиша башкарган бөек эшләр хакында сөйлә әле, – дип сорашып торган чагы иде+.

5Гехази шулай Элишаның берәүгә кабат җан өрүе турында патшага сөйләп торган мәлдә, углы терелгән теге хатын, үзенең йортын вә басуын кайтаруны үтенеп, патша хозурына килеп керде.

– Әфәндем патша, – диде шунда Гехази, – углын Элиша терелткән хатын менә шушы инде.

6Патша шунда хатыннан сораштыра башлады, һәм хатын аңа барысын сөйләп бирде. Нәтиҗәдә, патша, әлеге хатынның эшләрен җайлар өчен, сарай кешеләреннән берсен билгеләде һәм аңа:

– Хатынның бар мөлкәтен вә үзе киткән көннән башлап бүгенгә кадәр аның җиреннән алынган бөтен уңышны үзенә кайтарып бирсеннәр, – дип боерды.

Хазаилнең Бен-Һададны үтерүе

7Арам патшасы Бен-Һадад сырхаулап торган беркөнне Элиша Дәмәшкъкә килде. Патшага:

– Аллаһы кешесе бирегә килде, – дип җиткерделәр+.

8Шуннан соң патша:

– Үзең белән берәр бүләк ал да, Аллаһы кешесенең каршына чыгып, аның аша Раббыдан сораштыр: «Әлеге авыруымнан тереләмме мин, юкмы?» – дип, Хазаилгә боерды+.

9Хазаил кырык дөя күтәрерлек бүләкне – Дәмәшкътә булган иң яхшы әйберләрне төяде дә Элиша янына юнәлде һәм каршысына килеп басып:

– Арам патшасы, углың Бен-Һадад: «Әлеге авыруымнан сихәтләнәмме мин?» – дип сорар өчен, мине синең катыңа җибәрде, – диде.

10– Бар, «Һичшиксез терелерсең» дип, кайтып әйт аңа. Әмма, Раббы әйтүенчә, аны үлем көтә, – диде Элиша 11һәм, Хазаилне уңайсызландырып, озак кына аңа текәлеп карап торды, шуннан елап җибәрде.

12– Әфәндем ни сәбәптән елый? – дип сорады аңардан Хазаил.

– Исраилиләргә нинди бәла-казалар китерәсеңне белеп елыйм, – дип җаваплады Элиша. – Син аларның ныгытмаларын яндырып бетерәчәксең, егетләрен кылычтан уздырып, күкрәк балаларын җиргә томырачаксың, көмәнле хатыннарын чабып ташлаячаксың+.

13– Гади бер эт сыман хезмәтчең каян килеп андый зур эшләр башкара алсын?! – диде Хазаил.

– Раббы миңа шуны белдерде: син Арам патшасы булачаксың, – дип әйтте Элиша+.

14Шуннан соң Хазаил, Элиша яныннан китеп, хуҗасы янына кайтып җитте. Тегесе аңардан:

– Элиша сиңа нәрсә әйтте? – дип сорады.

– Ул синең һичшиксез савыгасыңны әйтте, – дип җаваплады Хазаил. 15Ә икенче көнне ул бер җәймә алды да, суга чылатып, патшаның йөзенә каплады, һәм патша җан тәслим кылды. Аның урынына тәхеткә Хазаил утырды.

Яһүдә патшасы Яһорам

16•Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең бишенче елында, Еһошафат әле Яһүдә патшасы булган чакта, Яһүдә тәхетенә Еһошафат углы Яһорам килде. 17Тәхеткә утырганда, аңа утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. 18Ахаб кызы аның хатыны булганлыктан, ул, Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатлап, Исраил патшалары юлыннан йөреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды+. 19Әмма Раббы Үзенең колы Давыт хакына Яһүдәне һәлак итәргә теләмәде, чөнки Давытка һәм аның нәселенә патша тәхетен[*] Ул мәңгелеккә вәгъдә иткән иде+.

20Яһорам идарә иткән чорда, Эдом, Яһүдәгә каршы баш күтәреп, үзенә патша сайлап куйды+. 21Шул сәбәпле Яһорам үзенең бөтен сугыш арбалары белән бергә Сәгыйрь тарафына юнәлде. Эдомиләр Яһорамны чолгап алдылар, әмма төнлә ул сугыш арбаларының башлыклары белән бергә камалышны өзде, һәм аның сугышчылары өйләренә таралышты. 22Шул рәвешле, Эдом Яһүдә хакимлегеннән котылды, һәм бу хәл бүгенге көндә дә саклана. Шул ук вакытларда Либна да баш күтәрде.

23Яһорам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 24Яһорам, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды[*]. Аның урынына патша булып углы Ахазея килде.

Яһүдә патшасы Ахазея

25•Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең уникенче елында Яһүдә тәхетенә Яһорам углы Ахазея килде. 26Патшалык итә башлаганда, Ахазеягә егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул бер ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Аталия – Исраил патшасы Омринең оныгы иде+. 27Ахазея, Ахаб йорты юлыннан йөреп, аның сыман, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, чөнки ул Ахаб йортының кияве иде.

28Беркөн Ахазея, Ахаб углы Йорам белән берлектә, Рамот-Гилыгад тарафына – Арам патшасы Хазаилгә каршы яуга кузгалды. Сугыш барышында арамиләр Йорамны җәрәхәтләде,+
29һәм Йорам патша, Рамаһ каласында Арам патшасы Хазаилгә каршы сугышканда алган яраларын дәвалар өчен, Изрегылга әйләнеп кайтты. Яһүдә патшасы Яһорам углы Ахазея исә, сырхаулап яткан Ахаб углы Йорамның хәлен белешергә дип, Изрегылга килде.

9

Исраил патшасы Еһү

9^1Элиша, пәйгамбәрләр төркеменнән берсен үз янына чакырып:

– Япанчаңның чабуларын билбавыңа кыстыр да, май салынган шушы савытны алып, Рамот-Гилыгадка кузгал+. 2Килеп җитүгә, Нимшидән туган Еһошафатның Еһү атлы углын табып, аны башка ир туганнары арасыннан аерып ал да эчке бүлмәгә алып кер+
3һәм, май савытыннан аның башына май коеп, Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сине Исраил патшасы итеп билгелим». Шуннан ишекне ачып чыгып йөгер, тоткарлана күрмә, – диде+.

4Әлеге яшь пәйгамбәр Рамот-Гилыгад тарафына кузгалды. 5Килеп җитүгә, тезелешеп утырган яубашларын күрде дә:

– Минем сиңа әйтер сүзем бар, яубашы, – диде.

– Арадан кайсыбызга? – дип сорады аңардан Еһү.

– И яубашы, сиңа, – дип җаваплады тегесе.

6Еһү, кузгалып, өйгә керде, һәм яшь пәйгамбәр аның башына май койды:

– Исраил Алласы Раббы болай дип әйтә: «Мин сине Раббы халкы Исраил өстеннән патша итеп билгелим, 7һәм син әфәндең Ахаб йортын кырып ташларсың. Изебел кулыннан һәлак булган пәйгамбәрләрем һәм башка колларым өчен шулай үчем алыныр+. 8Шул рәвешле, Ахаб йортының тамыры корыр: сак астында яисә иректә булуына карамастан, Исраилдәге Ахаб нәселенең барча ир-ат затын кырып бетерермен+. 9Ахаб йортын Мин Небат углы Яробам һәм Ахия углы Багша йорты сыман итәрмен+. 10Изебелне исә Изрегыл җирендә этләр ботарлап ташлар, һәм берәү дә аны җир куенына тапшырмас», – диде.

Шушы сүзләрне әйтеп бетерүгә, яшь пәйгамбәр ишекне ачты да чыгып йөгерде+. 11Еһү исә хезмәттәшләре янына чыкты, һәм берсе аңардан:

– Иминлекме? Теге тилемсә синең янга ник килгән? – дип сорады.

– Әлеге адәмнең кем икәнен һәм аның нәрсәләр сөйли аласын сез үзегез дә беләсез, – диде яубашы+.

12– Юк, син нәрсәдер яшерәсең, – диде тегеләр. – Әйт, зинһар!

Шуннан ул яшь пәйгамбәрнең:

– Раббы: «Мин сине Исраил өстеннән патша итеп билгелим», – дип әйтте, – дигән сүзләрен җиткерде.

13Шуннан соң болар, ашыгып-кабаланып, өсләреннән киемнәрен салдылар да аның аяк астына, баскыч басмаларына җәйделәр һәм мөгез быргыларын кычкыртып:

– Еһү патша булды! – дип игълан иттеләр+.

Йорам белән Ахазеянең үтерелүе

14Нимшидән туган Еһошафатның углы Еһү, шулай итеп, Йорамга каршы баш күтәрде. Йорамның, бөтен Исраил халкы белән бергә, Арам патшасы Хазаилдән Рамот-Гилыгадны саклап калу өчен сугышкан вакыты иде+. 15Әмма Арам патшасы Хазаилгә каршы барган көрәшләрнең берсендә җәрәхәтләнеп, Йорам Изрегылга дәваланырга кайтты.

Үзенең дусларын Еһү:

– Әгәр сез минем яклы икәнсез, берәү дә биредән китеп әлеге хәбәрне Изрегыл шәһәренә җиткермәсен, – дип кисәтеп куйды да, 16атына атланып, Йорам янына – Изрегылга юл алды.

Яһүдә патшасы Ахазеянең дә, Йорамны күрергә дип, Изрегылга килгән чагы иде.

17Изрегылда күзәтү манарасында торган сакчы, Еһүнең гаскәриләрен күреп:

– Бер төркем гаскәри килә, – дип хәбәр салды.

– Каршыларына атлы җайдак җибәр, белешсен: иминлек белән киләләрме? – диде Йорам.

18Атлы җайдак, Еһү каршына чыгып:

– Патша белешергә кушты, иминлек белән киләсезме? – дип сорады.

– Анда синең эшең юк. Минем арттан бар, – дип җавап бирде аңа Еһү.

Манарадагы сакчы:

– Йомышчы алар янына барып җитте, тик әйләнеп кайтмый, – дип, патшага хәбәр итте.

19Аннары патша икенче бер җайдакны җибәрде. Монысы да алар каршына килеп җитеп:

– Патша белешергә кушты: иминлек белән киләсезме? – дип сорады.

– Анда синең эшең юк! Минем арттан бар! – диде аңа Еһү.

20Сакчы кабат:

– Йомышчы алар янына барып җитте, тик әйләнеп кайтмый; төркем башындагы кеше арбада Нимши углы Еһү кебек ашкынып килә, – дип, патшага хәбәр итте.

21– Арбаны җигегез! – диде Йорам, һәм аңа арба җигеп бирделәр.

Шуннан соң Исраил патшасы Йорам һәм Яһүдә патшасы Ахазея һәркайсы үз арбасында тегеләргә каршы киттеләр һәм изрегыллы Набот басуында Еһү белән кара-каршы очраштылар+. 22Еһүне күрүгә Йорам:

– Иминлек белән киләсеңме, Еһү? – дип сорады.

– Синең анаң Изебел потларга табынган һәм сихер кылган чакта, нинди иминлек турында сүз булырга мөмкин? – дип җавап кайтарды аңа Еһү.

23Шулчак Йорам үзенең арбасын борды да:

– Ахазея, хыянәт! – дип кычкырып качмакчы булды, 24әмма Еһү, кулына җәясен алып, Йорамның ике калак сөяге арасына төбәп атты, ук Йорамның йөрәген үтәли тишеп чыкты, һәм Йорам шунда арбасына ауды.

25Еһү үзенең хезмәтчесе Бидкарга:

– Мәетен изрегыллы Набот басуына ташла. Хәтерлисеңме: без синең белән Йорамның атасы Ахаб артыннан барган чакта, Раббы аның турында гаиптән хәбәр[*] биргән иде. 26«Кичә Мин Набот белән аның угылларының канын күрдем, – дип белдергән иде Раббы. – Һәм Мин синнән шушы җирдә үч алырмын». Раббы шулай дип әйтте. Димәк ки, мәетен ал да, Раббы кушканча, шул басуда ташлап калдыр+.

27Яһүдә патшасы Ахазея, бу хәлләрне күреп, Бәйт-Һәггән юлыннан кача башлады. Еһү:

– Аны да үтерегез, – дип кычкырып, Ахазея артыннан ташланды.

Ахазеяне алар арбасында барган чакта җәрәхәтләделәр. Бу хәл Иблегам янындагы Гур калкулыгында булды. Әмма Ахазея Мегиддо шәһәренә кереп яшеренергә өлгерде һәм шунда җан бирде+. 28Хезмәтчеләре аны Иерусалимгә алып кайттылар һәм Давыт каласында ата-балалары янында үз төрбәсендә дәфен кылдылар+. 29(Ахазея Яһүдә тәхетенә Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең унберенче елында утырган иде.)

Изебелнең үтерелүе

30Шуннан Еһү Изрегылга юнәлде. Бу хакта ишеткән Изебел, күзләренә сөрмәләр тартып, чәчләрен төзәтеп, тәрәзәгә караштыра башлады. 31Еһү капкадан килеп керүгә, ул:

– Үз әфәндесен үтергән Зимри тынычлык тапканмы?! – диде+.

32Еһү, башын күтәреп, тәрәзәгә карады да:

– Кайсыгыз минем яклы, кайсыгыз? – дип кычкырды.

Ике-өч хәрәм агасы тәрәзәдән сузылып карады. 33Еһү аларга:

– Изебелне тәрәзәдән ташлагыз! – дип боерды, һәм тегеләр аның әмерен үтәде – Изебелнең каны диварларга, атларга чәчрәде; аннары Еһүнең аты аның гәүдәсен таптап үтте.

34Шуннан соң Еһү йорт эченә үтте, ашады, эчте, аннары:

– Теге ләгънәт төшкән хатынны, җыештырып, гүр куенына тапшырыгыз, ни дисәң дә патша кызы бит, – диде+.

35Кешеләр аны күмәргә дип килделәр, ләкин баш сөяге белән аяк һәм кул сөякләреннән кала башка нәрсә тапмадылар. 36Аннары, кайтып, патшага сөйләп бирделәр. Аларга җавап итеп патша шуны әйтте:

– Чөнки Раббы Үзенең колы, тишбәле Ильяс аша: «Изебелнең мәетен Изрегыл җирендә этләр ашаячак,+
37аның мәете, басудагы тирес сыман, Изрегыл җирендә ятып калачак; шул рәвешле, берәү дә: „Менә бу – Изебел“, – дип әйтә алмаячак», – дип әйттергән сүзләр әнә шундый иде.

10

Ахаб гаиләсенең үтерелүе

10^1Ахабның Самареядә җитмеш углы бар иде. Изрегылның түрәләренә, өлкәннәренә, Ахаб балаларының тәрбиячеләренә Еһү Самареягә мондый эчтәлектәге хат язып җибәрде:+

2-3«Әфәндегезнең угыллары сезнең беләндер, сездә шулай ук сугыш арбалары вә атлар, ныгытылган шәһәр вә корал да бар. Шулай булгач, әлеге хатны алуга, әфәндегезнең угыллары арасыннан иң уңганын, иң лаеклысын сайлап, атасының тәхетенә утыртыгыз да патшагызны яклап сугышка чыгыгыз».

4Әмма хатны алуга, тегеләрнең коты алынды:

– Ике патша бергәләшеп аңа каршы тора алмаганны, без ничек каршы торыйк?! – диеште алар үзара. 5Шуннан соң патша сарае өчен җаваплы кеше, шәһәр башлыгы, өлкәннәр һәм тәрбиячеләр:

– Без – синең хезмәтчеләрең, нәрсә әйтсәң, шуны эшләрбез. Без берәүне дә патша итеп билгеләмибез; үзең ничек телисең, шулай эшлә, – дип, Еһүгә йомышчыларын җибәрделәр.

6Еһү исә боларга тагын хат язды:

«Әгәр сез минем яклы һәм миңа буйсынасыз икән, әфәндегез угылларының башларын кисеп, иртәгә шушы вакытта минем янга – Изрегылга килегез».

(Патша угыллары җәмгысы җитмеш кеше булып, аларны шәһәрнең күренекле кешеләре тәрбия кыла иде.) 7Әлеге хат килеп җитүгә, алар патша угылларының җаннарын кыйдылар һәм, җитмешенең дә башын кәрзингә салып, Еһү янына – Изрегылга озаттылар+. 8Хәбәрче, килеп, Еһүгә:

– Патша угылларының башларын алып килделәр, – дип әйткәч, Еһү:

– Башларны шәһәр капкасы янында ике өемгә өеп, иртәнгә кадәр шунда калдырыгыз, – диде.

9Икенче көнне иртән Еһү торып чыкты, халык каршына килеп басты һәм аларга:

– Сезнең гаебегез юк. Патшага каршы күтәрелеп, аны үтергән кеше – мин ул. Ә Ахаб угылларының җанын кем кыйды? 10Шуны белеп торыгыз: Раббының Ахаб нәселе хакында әйткән бер генә сүзе дә җиренә җитми калмады; Үзенең колы Ильяс аша әйткән сүзләрен Раббы әнә шул рәвешле тормышка ашырды+.

11Шуннан Еһү Изрегылда Ахаб йорт-нәселенең исән калган кешеләрен, шулай ук түрәләрен, дус-ишләрен һәм каһиннәрен[*] дә кырып бетерде, һичкемне аямады.

12Аннары ул, юлга кузгалып, Самарея каласына юнәлде. Көтүчеләр шәһәре Бәйт-Гыкыд янында ул, 13Яһүдә патшасы Ахазеянең ир туганнарын очратып, алардан:

– Сез кемнәр буласыз? – дип сорады.

Тегеләр:

– Без – Ахазеянең ир туганнары, патша угылларының һәм патша анасы угылларының хәлен белешергә барабыз, – дип җавап кайтарды.

14– Тереләй кулга алыгыз аларны, – дип боерды Еһү.

Аларны тереләй кулга алдылар һәм кырык ике кешенең барысын да шунда – Бәйт-Гыкыд коесы буенда үтерделәр; алар арасыннан берсе дә исән калмады+.

15Бәйт-Гыкыдтан чыгып киткәннән соң, Еһүнең каршысына Рехаб углы Йонадаб килеп очрады. Аңа сәлам биреп, Еһү:

– Мин сиңа яхшы мөнәсәбәттәмен, син дә шулаймы? – дип сорады.

– Әйе, – дип җавап кайтарды Йонадаб.

– Әгәр шулай икән – бир кулыңны, – диде Еһү.

Тегесе кулын сузды, һәм Еһү аны үзенең арбасына тартып алып:+

16– Әйдә минем белән, Раббы өчен ничек җан атып торуымны күрерсең, – диде дә үзе белән утыртып алып китте.

17Самареягә килеп җитүгә, Еһү, Ильяска Раббы әйткәнчә, Ахабның йорт-гаиләсеннән исән калган кешеләрне кырып бетерде+.

Багал каһиннәренең үтерелүе

18Шуннан соң Еһү, бар халыкны җыеп, болай диде:

– Ахабтан аермалы буларак, илаһ Багалга мин күбрәк гыйбадәт кылырга җыенам+. 19Хәзер минем янга Багалның бөтен пәйгамбәрләрен, аның барча хезмәтчеләрен вә каһиннәрен чакыртып китерегез, берсе дә килми калмасын; чөнки мин Багалга олуг корбан китермәкчемен. Килмәүчеләрнең берсе дә исән калмаячак.

Еһү, чынлыкта, Багалның хезмәтчеләрен кырып бетерер өчен, шушындый хәйлә уйлап тапты+.

20– Багалны олылау өчен бәйрәм җыены игълан итегез, – диде Еһү.

Шул рәвешле, җыен игълан иттеләр, 21һәм Еһү бөтен Исраилгә бу хакта хәбәр юллады; Багал хезмәтчеләренең һәммәсе килеп җитте, бер генә килмәгән кеше дә калмады – Багал гыйбадәтханәсе шыгрым тулды+. 22Кием-салымнарны карап-барлап торучыга Еһү:

– Бөтен Багал каһиннәренә махсус кием китер, – дип боерды.

Тегесе киемнәр китерде. 23Аннары Еһү белән Рехаб углы Йонадаб, Багал гыйбадәтханәсенә кереп, Багал каһиннәренә:

– Барлап-карап чыгыгыз әле, арагызда Раббы хезмәтчеләре юкмы, чөнки биредә бары тик Багал хезмәтчеләре генә калырга тиеш, – диде.

24Шуннан соң корбан бүләкләре һәм тулаем яндыру корбаны китерергә керештеләр. Еһү исә тышкы яктан сиксән кешене сакка куеп:

– Әлеге кешеләрнең язмышын мин сезнең кулга тапшырам, әгәр берәрегез кемне дә булса качыра калса, качып котылган кеше урынына шуның җаны кыелыр, – дип кисәтеп куйган иде+.

25Тулаем яндыру корбаннары китерү тәмамлангач, Еһү сакчыларга һәм гаскәрбашларына:

– Барыгыз, кырып бетерегез аларны, берсе-бер качып котыла алмасын, – дип боерды.

Сакчылар һәм гаскәрбашлары, кереп, һәммәсен кылычтан уздырдылар, аннары мәетләрне урамга чыгарып ыргыттылар. Соңра алар Багал йортының эчке бүлмәсенә үттеләр+
26һәм андагы изге баганаларны алып чыгып утка салдылар,+
27Багал сынын ваттылар, ә гыйбадәтханәсен җимереп ташладылар; шул урыннан хаҗәтханә ясадылар, һәм ул бүгенге көндә дә шунда торадыр+. 28Еһү, шул рәвешле, Исраил җирендә Багалга табынуга чик куйды; 29әмма Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан – Бәйт-Эл һәм Дан каласындагы алтын бозауларга табынудан – һич аерыла алмады+.

30– Минем күз алдында ихлас күңелдән башкарган әлеге дөрес гамәлең өчен һәм Ахаб йортын нәкъ Мин теләгәнчә җәзага тарткан өчен, синең угылларың Исраил тәхетендә дүртенче буынга кадәр утырачак, – диде Раббы Еһүгә+.

31Ләкин Исраилнең Раббы Алласы кануннарын Еһү ихлас күңелдән үтәмәде. Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам кылган гөнаһлардан һич читләшә алмады.

32-33Ул көннәрдә Раббы Исраил илен кечерәйтүгә юл куйды. Үрдүннең көнчыгышында Гәд, Рубин, Менашше ыруглары яшәгән җирләрне – Арнон ташкыны янындагы Арогырга кадәр булган Гилыгад һәм Башан төбәкләрен – Арам патшасы Хазаил яулап алган иде++.

34Еһү патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 35Еһү, дөнья куеп, Самареядә дәфен кылынды. Аның урынына тәхеткә углы Яһүәхәз килде. 36Исраил өстеннән Еһү Самареядә егерме сигез ел дәвамында идарә итте.

11

Яһүдә патшабикәсе Аталиянең тәхеткә утыруы

11^1•Ахазеянең әнкәсе Аталия, углының үлүен белгәннән соң, патшаның бөтен нәсел-нәсәбен кырып бетерде+. 2Әмма Яһорам патшаның Яһошеба исемле кызы – Ахазеянең кыз туганы – үлемгә дучар ителгән патша угыллары арасыннан Ахазеянең Йоаш исемле углын урлап, аны сөт анасы белән бергә йокы бүлмәсенә качырды; шул рәвешле аны Аталия күзеннән яшерделәр, һәм бала исән калды. 3Илдә Аталия патшалык иткән чорда, Йоаш алты ел дәвамында сөт анасы белән бергә Раббы йортында качып яшәде.

4Аталия җиденче елын патшалык иткәндә, рухани Еһояда җансакчыларның һәм сарай сакчыларының йөзбашларын үз янына – Раббы йортына чакыртты һәм, алар белән килешү төзеп ант иттергәннән соң, патша углын күрсәтте. 5Аннары мондый боерык бирде:

– Сез менә нәрсә эшләгез, – диде ул, – шимбә көнне хезмәткә керешкән сакчыларның өчтән бер өлеше патша сараенда сакта торсын;+
6икенче бер өлеше – Сур капкасы янында, тагын бер өлеше исә сарайны саклаучылар артындагы капка төбендә булсын. Шул рәвешле, чиратлашып сарайны сакларсыз. 7Шимбә көнне хезмәтен тәмамлаучы сакчылар – аларның калган ике өлеше – Раббы йортында патшаны саклар. 8Һәркем, кулына корал тотып, патшаны бөтен яктан урап алсын. Кем дә булса сезнең сафларга якынайса, җанын кыегыз. Патша кайда гына барса да, янәшәсендә булыгыз.

9Йөзбашлары һәммәсен рухани Еһояда кушканча эшләде: билгеләнгән шимбә көнне хезмәткә керешкән һәм шул көнне хезмәтен тәмамлаган һәркемне җитәкчеләре үз янына туплады һәм рухани Еһояда янына алып килде. 10Рухани шунда Давыт патшаның Раббы йортында сакланган сөңге вә калканнарын йөзбашларына таратты+. 11Кулларына корал тоткан сакчыларны ул, патшаны саклар өчен, Аллаһы йортының көн ягыннан төн ягына кадәр, мәзбәх һәм Йорт тирәли куеп чыкты. 12Шуннан Еһояда, патша углын алып килеп, аның башына таҗ кигезде, кулына Канун китабы тоттырды; башына май коеп патша дип игълан иткәннән соң, барысы кул чапты, «Яшәсен патша!» – дип кычкырды+.

13Аталия, сакчыларның, халыкның шаулашуын ишетеп, алар янына Раббы йортына килсә, 14гадәт кушканча, терәк баганасы янында патша басып тора. Аны йөзбашлары һәм быргычылар әйләндереп алган; ил-йорт күңел ача, быргы тавышлары яңгырый. Аталия шунда, өстендәге киемнәрен ертып:

– Хыянәт, хыянәт! – дип кычкырырга тотынды+.

15– Алып чыгыгыз аны биредән; артыннан иярүче булса, кылычтан уздырыгыз, – дип боерды шунда рухани Еһояда гаскәр белән идарә итүче йөзбашларына, чөнки Аталияне Раббы йортында үтерүләрен теләмәде.

16Аталияне тотып алдылар да, патша сараеның Атлар капкасы янына алып килеп, җанын кыйдылар+.

17Еһояда исә халыкның һәм патшаның Раббы халкы булуы турында килешү, шулай ук патша белән халык арасында килешү төзеде. 18Шуннан соң илнең бар халкы, Багал йортына юнәлеп, аны җимерде, андагы мәзбәхләрне, сыннарны ватып бетерде һәм шунда, мәзбәхләр алдында, Багал каһине Маттанны үтерде.

Раббы йортын саклар өчен, рухани Еһояда сакчылар билгеләде+. 19Шуннан ул, йөзбашларын, җансакчыларны, сарай сакчыларын һәм илнең бар халкын ияртеп, патшаны Раббы йортыннан озата чыкты; алар, Җансакчылар капкасы аша үтеп, патша сараена уздылар һәм патшаны тәхеткә утырттылар. 20Ил-йорт рәхәтләнеп күңел ачты. Аталияне патша сараенда кылычтан уздырганнан соң, шәһәр тынычланып калды.

21Тәхеткә утырганда, Йоашка җиде яшь иде.

12

Яһүдә патшасы Йоаш

12^1•Исраил патшасы Еһү хакимлегенең җиденче елында Яһүдә тәхетенә Йоаш килде, Иерусалимдә ул кырык ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Сибья тумышы белән Беер-Шебадан иде. 2Рухани Еһояда өйрәткәнгә күрә, Йоаш гомер буе Раббы күзенә ятышлы күренгән эшләр эшләде; 3әмма калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык әүвәлгечә шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+.

4Бервакыт Йоаш руханиларга болай диде:

– Раббы йортына багышланган бар көмешне – мәҗбүри салымны, нәзер кылучылар китергән һәм Раббы йортына ихтыяри бүләк ителгән бөтен акчаларны туплагыз. 5Һәрбер рухани, алып килүчеләрдән бу акчаларны кабул итеп, Раббы йортының ватылган-җимерелгән урыннарын төзәтүгә сарыф итсен.

6Әмма Йоаш патша егерме өченче елын идарә иткәндә дә әле, руханилар йортның җимерелгән-ватылган урыннарын төзәтмәгәннәр иде. 7Шуннан Йоаш патша, рухани Еһояданы һәм башка руханиларны чакырып:

– Ни өчен сез йортның ватылган-җимерелгән урыннарын төзәтмисез? Бүгеннән башлап кешеләрдән көмеш алуны туктатыгыз, көмешне йортның ватылган урыннарын төзәтүгә тотыгыз, – диде.

8Руханилар халыктан көмеш алмаска һәм йорттагы төзекләндерү эшләре өчен җаваплылыкны үз өсләреннән төшерергә булдылар.

9Шуннан соң рухани Еһояда бер тартма алды да, өстенә тишек уеп, аны Раббы йортына кергән уңайга уң тарафка, мәзбәх янына урнаштырды. Бусага төбендә сакта торучы руханилар Раббы йортына килгән бөтен көмешне шунда сала бардылар+. 10Тартма эчендәге көмеш шактый җыелгач, патшаның кәтибе белән баш рухани Раббы йортына кергән көмешне капчыкларга санап тутыра һәм капчык авызын бәйләп куя торган булдылар. 11Аннары саналган көмешне Раббы йортында төзү эшләрен башкаручыларга тапшыралар, тегеләр исә аны Раббы йортында эшләүче балта осталары вә төзүчеләргә, 12дивар торгызучы вә таш кисүчеләргә түләр, шулай ук агач вә эшкәртелгән таш сатып алыр, Раббы йортының ватылган-җимерелгән урыннарын төзәттерер, гомумән, йорттагы төзү эшләрен дәвам итәр өчен тоталар иде. 13Раббы йортына кергән көмеш Йорт өчен көмеш җамаяклар, филтә кыскычлары, касәләр, быргылар, төрледән-төрле алтын вә көмеш савытлар ясар өчен тотылмады, 14чөнки кергән көмеш төзү эшләре алып баручыларга түләүгә һәм Раббы йортын төзекләндерүгә китә иде. 15Эш башкаручыларга акча түләүче кешеләрдән исәп-хисап таләп итмәделәр, чөнки алар намус белән эш итте+. 16Гаеп йолу корбаны һәм гөнаһ йолу корбаны өчен түләнгән көмеш Раббы йортына кермәде, алар руханиларныкы иде+.

17Шул вакытларда Арам патшасы Хазаил, яуга кузгалып, Гәткә каршы сугыш башлады һәм аны яулап алды; аннары Хазаил, Иерусалимгә таба борылып, аңа һөҗүм итәргә ниятләде+. 18Әмма Яһүдә патшасы Йоаш үзенең ата-бабалары – Яһүдә патшалары Еһошафат белән Яһорам, Ахазея һәм үзе Раббы йортына багышлаган бөтен изге әйберләрне, шулай ук Раббы йорты һәм патша йорты хәзинәсендәге бөтен алтынны җыеп, Арам патшасы Хазаилгә җибәрде; шуннан соң Хазаил Иерусалимне яулап алу ниятеннән кире кайтты+.

19Йоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 20Йоаш хезмәтчеләре аңа каршы фетнә оештырдылар һәм Силла аймагына төшә торган юл буенда урнашкан Бәйт-Миллода үтереп чыктылар+. 21Аны хезмәтчеләре Шимгат исемле хатынның углы Йозабад һәм Шомер исемле хатынның углы Яһозабад үтерде. Йоаш дөнья куйгач, аны Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылдылар. Аның урынына тәхеткә углы Амасия килде.

13

Исраил патшасы Яһүәхәз

13^1Яһүдә патшасы Ахазея углы Йоаш хакимлегенең егерме өченче елында Исраил тәхетенә Еһү углы Яһүәхәз килде һәм Самареядә унҗиде ел дәвамында патша булып торды+. 2Ул, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган бөтен гөнаһларны кабатлап, алардан һич аерыла алмыйча, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды;+
3һәм бу хәлдән Исраил халкына Раббының ачуы кузгалып, Ул байтак гомерләргә Исраил язмышын Арам патшасы Хазаил вә Хазаил углы Бен-Һадад кулына тапшырды+. 4Әмма Яһүәхәз Раббыга фөрьяд итте[*], һәм Раббы аны ишетте, чөнки Ул исраилиләрнең кысынкылыкта яшәвен, Арам патшасының аларны ничек кысрыклавын күреп тора иде+. 5Шуннан Раббы исраилиләргә коткаручы җибәрде, һәм исраилиләр арамиләр золымыннан котылдылар – исраилиләр әүвәлгечә үзләренең йортларында тыныч-имин яши башладылар+. 6Тик шулай да алар Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам йорты гөнаһларын кабатладылар, алардан һич аерыла алмадылар; өстәвенә алиһә Аширә хөрмәтенә куелган багана Самареядә һаман кала бирде+.

7Илле атлы җайдак, ун сугыш арбасы һәм ун меңлек җәяүле гаскәрне санамаганда, Яһүәхәз гаскәреннән берни калмады, чөнки башкаларын, ашлык сукканда күтәрелгән тузан хәленә китереп, Арам патшасы кырып бетергән иде.

8Яһүәхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 9Яһүәхәз, дөнья куеп, Самареядә дәфен кылынды. Аның урынына тәхеткә углы Яһоаш килде.

Исраил патшасы Яһоаш

10Яһүдә патшасы Йоаш хакимлегенең утыз җиденче елында Исраил тәхетенә Яһүәхәз углы Яһоаш килде һәм уналты ел дәвамында Самареядә патша булып торды. 11Ул, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган гөнаһларны кабатлап, алардан һич аерыла алмыйча, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды+.

12Яһоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдә патшасы Амасиягә каршы алып барган сугышлар хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 13Яһоаш дөнья куйганнан соң, аның урынына тәхеткә Яробам утырды. Яһоаш Самареядә Исраил патшалары янында дәфен кылынды.

14Элиша бер авырудан сырхаулап киткәч (соңыннан, мантый алмыйча, шул авырудан ул үлә), Исраил патшасы Яһоаш аның янына килеп:

– Атам, атам! Исраилнең сугыш арбасы һәм атлы гаскәре! – дип, аның өстендә ачы күз яшьләре түгәргә тотынды+.

15– Кулыңа җәя белән ук ал әле, – диде аңа шунда Элиша.

Тегесе ук белән җәя алды. 16Аннары Элиша Исраил патшасына:

– Кулыңдагы җәяне әзерлә, – диде.

Тегесе җәяне әзерләде, һәм Элиша үзенең кулларын патшаның куллары өстенә куеп:

17– Кояш чыгышына караган тәрәзәне ач, – диде.

Патша тәрәзәне ачты.

– Ат угыңны, – диде Элиша.

Патша атып җибәрде.

– Бу – Раббының җиңүче угы, арамиләрне җиңүче ук! – диде Элиша. – Арамиләрне син Афыкта тар-мар китерәчәксең+.

18Аннары Элиша:

– Укларны ал, – диде.

Теге алды.

– Уклар белән җиргә ор, – диде ул аңа.

Патша өч тапкыр сукты да туктап калды. 19Аллаһы кешесенең аңа ачуы чыкты:

– Биш яисә алты тапкыр орырга кирәк иде, – диде ул. – Шул очракта син арамиләрне тулысынча тар-мар китерер идең, ә хәзер сиңа җиңү өч кенә тапкыр насыйп булачак.

20Элиша дөнья куйды, һәм аны дәфен кылдылар.

Берара ел башында Мәаб юлбасарлары Исраил җиренә басып керә торган булып киттеләр. 21Бервакыт шулай берничә исраили гүргә мәет иңдермәкче булып торганда, шул юлбасарларны күреп, мәетне Элишаның каберенә төшереп җибәрде; төшкән уңайга Элишаның сөякләренә орынган мәеткә җан керде, һәм ул аягына торып басты.

22Яһүәхәз патшалык иткән чорда, Арам патшасы Хазаил Исраил халкына көн күрсәтмәде+. 23Әмма Раббы Исраил халкына мәрхәмәтле булды, аны кызганып, Ибраһим, Исхак вә Ягъкуб белән төзелгән килешү хакына аңа йөзе белән борылды. Ул бүгенге көнгә кадәр Исраил халкын Үзенең күз алдыннан куып җибәрмәде һәм аларның кырылуына юл куймады.

24Арам патшасы Хазаил дөнья куйганнан соң, аның урынына патша булып углы Бен-Һадад калды. 25Соңра Яһоаш патша үзенең атасы Яһүәхәздән Хазаил сугышып алган бөтен шәһәрләрне Бен-Һададтан кабат кайтарып алды. Яһоаш аны, өч мәртәбә тар-мар китереп, Исраил калаларын үзенә кайтарды+.

14

Яһүдә патшасы Амасия

14^1•Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш хакимлегенең икенче елында Яһүдә тәхетенә Йоаш углы Амасия килде+. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яһогаддан тумышы белән Иерусалим кызы иде. 3Амасия Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды, әмма аның гамәлләре ерак бабасы Давытныкыннан үзгә булып, ул бөтен яктан атасы Йоашны кабатлады. 4Калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык әүвәлгечә шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+.

5Хакимлекне ул ныклап үз кулына алгач, атасы Йоаш патшаны үтергән хезмәтчеләрнең җаннарын кыйды+. 6Әмма әлеге катыйльләрнең балаларына кул күтәрмәде, чөнки Муса китабындагы Канунда Раббы болай ди: «Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын»+.

7Амасия, сугышып, Тоз үзәнендә ун мең эдомине кырып салды; Селаны яулап алып, аңа Йоктеил дип исем кушты; әлеге урын бүгенге көндә дә шулай аталадыр+.

8Амасия шуннан соң Исраил патшасына – Еһүдән туган Яһүәхәз углы Яһоашка:

– Чык әйдә, йөзгә-йөз килеп сугышыйк, – дип, илчеләрен җибәрде.

9Әмма Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә болай дип җавап кайтарды:

– Ливанда үсеп утырган күгән агачы Ливандагы эрбет агачына «Кызыңны минем углыма хатынлыкка бир әле» дигән хәбәр җибәргән, ди. Әмма бер кыргый Ливан җанвары, килеп, әлеге күгән агачын таптап бетергән, ди+. 10Син эдомиләрне тар-мар китердең һәм шуннан чамасыз масаеп киттең. Өеңдә генә утыр! Нигә үз башыңа бәла эзлисең?! Югыйсә үзең дә, синең белән бергә Яһүдә дә бетәр.

11Әмма Амасия аның сүзенә колак салмады. Шуңа күрә Исраил патшасы Яһоаш аңа каршы яуга кузгалды, һәм алар Яһүдә җирендәге Бәйт-Шемештә йөзгә-йөз очраштылар+. 12Яһүдиләр, исраилиләр тарафыннан тар-мар ителеп, өйләренә кайтып киттеләр. 13Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасияне – Ахазеядән туган Йоаш углын – Бәйт-Шемештә әсир итте; шуннан Яһоаш Иерусалимгә юнәлде, анда ул Эфраим капкасыннан алып Почмак капкасына кадәр, чама белән дүрт йөз терсәк[*] арада Иерусалим диварын җимерде;+
14аннары Раббы йортының һәм патша сараеның хәзинә саклагычында булган бар алтын-көмешне вә савыт-сабаны кулга төшереп, әсирләр алып, Самареягә әйләнеп кайтты+.

15Яһоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдә патшасы Амасиягә каршы алып барган сугышлар хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 16Яһоаш, дөнья куеп, Самареядә Исраил патшалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Яробам килде.

17•Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш дөнья куйганнан соң, Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия тагын унбиш ел гомер кичерде. 18Амасия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

19Иерусалимдә Амасиягә каршы фетнә оештырылды, һәм ул Лахишка качып китте; әмма аның артыннан Лахишка кешеләр юллап, аны шунда үтерделәр+. 20Амасиянең гәүдәсен, атта алып кайтып, Давыт каласы Иерусалимдә ата-бабалары янында дәфен кылдылар.

21Шушы хәлләрдән соң бөтен Яһүдә халкы уналты яшьлек Азарияне[*] атасы Амасия урынына патша итеп куйды. 22Амасия ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, Азария өр-яңадан Элат каласын тергезде һәм аны кабат Яһүдәгә кайтарды+.

Исраил патшасы Яробам

23Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия хакимлегенең унбишенче елында Исраил тәхетенә Яһоаш углы Яробам килде һәм кырык бер ел дәвамында Самареядә идарә итте. 24Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган гөнаһлардан һич аерыла алмады+.

25Исраил Алласы Раббы Үзенең колы – Гәт-Хепер пәйгамбәре Амиттай углы Юныс аша әйткәнчә, Яробам патша Лебо-Хаматтан[*] башлап Араба диңгезенә[*] кадәр булган арада Исраил чикләрен әүвәлге хәленә кайтарды+.

26Исраил халкының авыр газапларын Раббы күреп торды: колның да, ирекле халыкның да язмышы ачы иде, һәм Исраилгә ярдәм итә алырдай һичкем юк иде+. 27Исраилнең исемен якты дөнья йөзеннән юк итәргә теләмәгәнгә күрә, Раббы Исраил халкын Яһоаш углы Яробам кулы белән коткарды.

28Яробам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдәнеке саналган Дәмәшкъ белән Хаматны сугышларда кабат Исраил кул астына кайтаруы хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 29Яробам үзенең ата-бабалары – Исраил патшалары янында мәңгелек йокыга талгач, аның урынына патша булып углы Зәкәрия килде.

15

Яһүдә патшасы Азария

15^1•Исраил патшасы Яробам хакимлегенең егерме җиденче елында Яһүдә патшасы булып Амасия углы Азария килде+. 2Тәхеткә утырганда, аңа уналты яшь булып, Иерусалимдә ул илле ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Якүлья тумышы белән Иерусалим кызы иде. 3Азария, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәр нәрсәдә атасы Амасияне кабатлады+. 4Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык шунда әүвәлгечә корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+.

5Раббы Азария патшага зыян салганлыктан, ул, ахыргы сәгатенә кадәр махау зәхмәтеннән азапланып, аерым йортта яшәде. Аның углы Иотам сарайны да кайгыртты, Яһүдә җирендә яшәүче халык белән дә идарә итте+.

6Азария патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 7Азария, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Иотам килде.

Исраил патшасы Зәкәрия

8Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең утыз сигезенче елында Исраил тәхетенә Яробам углы Зәкәрия килде һәм алты ай дәвамында Самареядә идарә итте. 9Ул, үзенең ата-бабалары кебек, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады+.

10Явеш углы Шаллум Зәкәриягә каршы фетнә оештырды – халык алдында аның җанын кыйды да аның урынына тәхеткә үзе утырды. 11Зәкәрия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 12Раббының Еһүгә «Синең угылларың Исраил тәхетендә дүртенче буынга кадәр утырачак» дип әйтеп куйган сүзләре, шул рәвешле, тормышка ашты+.

Исраил патшасы Шаллум

13Яһүдә патшасы Уззия[*] хакимлегенең утыз тугызынчы елында Исраил тәхетенә Явеш углы Шаллум килде һәм бер ай дәвамында Самареядә идарә итте. 14Гәди углы Менахем, Тирсадан Самареягә килеп, Явеш углы Шаллумның җанын кыйды да аның урынына тәхеткә үзе утырды+. 15Шаллум патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул оештырган фетнә турында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

16Менахем, Тирсадан килеп, Типсах шәһәрендә һәм аның тирәсендә яшәүче халыкка һөҗүм итте дә аларны кырып бетерде, чөнки халык аңа шәһәр капкасын ачудан баш тарткан иде. Менахем хәтта авырлы хатыннарны да ярып ташлады.

Исраил патшасы Менахем

17Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең утыз тугызынчы елында Гәди углы Менахем, Исраил тәхетенә килеп, ун ел дәвамында Самареядә идарә итте. 18Шул чорда ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады+.

19Берзаман Ашшур патшасы Пул[*], сугыш ачмакчы булып, Исраил җиренә аяк басты. Менахем исә, Пул минем яклы булсын, үзем патша булып калыйм, дигән максат белән аңа мең талант көмеш түләде+. 20Андый күләмдәге көмешне Ашшур патшасына җыеп тапшырыр өчен, Исраилнең мул тормышлы кешеләре иллешәр шәкыл көмеш бирергә тиеш булды. Шуннан соң Ашшур патшасы, Исраилне калдырып, кире үз иленә кайтып китте.

21Менахем патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 22Менахем дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Пекахья килде.

Исраил патшасы Пекахья

23Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең илленче елында Исраил тәхетенә Менахем углы Пекахья утырды һәм ике ел дәвамында Самареядә идарә итте. 24Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады+. 25Пекахьянең дәрәҗәле бер түрәсе – Ремалия углы Пеках – аңа каршы фетнә оештырды: илле гилыгадлыны ияртеп, Самареядәге патша сарае кальгасына үтеп керде дә, патшаның, шулай ук Әргүб белән Ариенең җанын кыеп, үзе патша булып утырды.

26Пекахья патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

Исраил патшасы Пеках

27Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең илле икенче елында Исраил тәхетенә Ремалия углы Пеках килде һәм егерме ел дәвамында Самареядә идарә итте. 28Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады+.

29Пеках патша идарә иткән көннәрдә, Исраилгә Ашшур патшасы Тиглат-Пилесер[*] һөҗүм итте һәм, Ион, Әбел-Бәйт-Мәгакәһ, Яноах, Кыдыш, Хатсор калаларын, шулай ук Гилыгад, Гәлиләя, Нәптали җирләрен басып алып, халкын әсирлеккә Ашшурга озатты.

30Шулай булды ки, Элаһ углы Һошея көннәрдән беркөнне Ремалия углы Пекахка каршы фетнә оештырды – аңа һөҗүм ясап, аны үтерде дә тәхеткә үзе утырды. Бу хәл Яһүдә патшасы Уззия углы Иотам хакимлегенең егерменче елында булды.

31Пеках патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

Яһүдә патшасы Иотам

32•Исраил патшасы Ремалия углы Пеках хакимлегенең икенче елында Яһүдә патшасы булып Уззия углы Иотам килде+. 33Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яруша – Садыйк кызы иде. 34Иотам, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәрбер эштә атасы Уззияне кабатлады+. 35Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, халык шунда әүвәлгечә корбан китерде һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтте. Иотам Раббы йортындагы Югары капканы яңадан төзеде+.

36Иотам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 37(Иотам патшалык иткән көннәрдә, Раббы Арам патшасы Рәсинне һәм Ремалия углы Пекахны яу белән Яһүдәгә каршы җибәрә башлады.)+
38Иотам, дөнья куеп, үзенең ерак бабасы Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Әхәз килде.

16

Яһүдә патшасы Әхәз

16^1•Исраил патшасы Ремалия углы Пеках хакимлегенең унҗиденче елында Яһүдә патшасы Иотам урынына тәхеткә углы Әхәз килде. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Ерак бабасы Давыттан үзгә буларак, ул үзенең Раббы Алласы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылмады; 3Исраил патшалары юлыннан йөрде, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән халыкларның әшәке йолаларына ияреп, хәтта үзенең углын да учакка салып корбан кылды;+
4калкулыкларда, түбәҗирләрдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә корбан чалды, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+.

5Бервакыт Арам патшасы Рәсин һәм Исраил патшасы Ремалия углы Пеках, Иерусалимгә каршы яуга күтәрелеп, Әхәзне камалышта тоттылар, ләкин җиңә алмадылар+. 6(Ул чакта Арам патшасы Рәсин, Элат каласын кабат үзенә кайтарып алып, яһүдиләрне аннан куып җибәргән була; шуннан соң Элатта эдомиләр яши башлый, алар бүгенге көндә дә шунда гомер итәдер.)+
7Әхәз исә Ашшур патшасы Тиглат-Пилесерга үзенең илчеләре аша:

– Мин синең колың вә углыңдыр; миңа һөҗүм иткән Арам патшасы белән Исраил патшасы кулыннан килеп коткара күр, – дигән хәбәр җиткерде+. 8Әхәз Раббы йортында һәм патша сарае хәзинәсендә булган барлык алтын-көмешне җыеп алып Ашшур патшасына бүләккә җибәрде+. 9Ашшур патшасы аның гозерен екмады: Дәмәшкъкә һөҗүм итеп, аны яулап алды, анда яшәүче халыкны Кыйрга сөрде, ә Рәсиннең җанын кыйды+.

10Шуннан соң Әхәз, Ашшур патшасы Тиглат-Пилесер белән очрашу өчен, Дәмәшкъкә юл алды. Дәмәшкъкә килгәч, андагы мәзбәхне күреп, аның рәсемен һәм төзү сызымын рухани Уриягә җибәрде+. 11Рухани Урия исә Әхәз патшаның Дәмәшкътән кайтуына әлеге үрнәк буенча мәзбәхне төзеп куйган иде инде. 12Дәмәшкътән әйләнеп кайтуга, патша, әлеге мәзбәхне карап чыгып, аның өстендә корбаннар китерде. 13Ул анда, үзенең тулаем яндыру корбанын вә икмәк бүләген яндырып, шәраб бүләген койды һәм мәзбәхкә татулык корбаннарының канын чәчрәтте. 14Раббы йөзе алдында торган бакыр мәзбәхне исә ул, Раббы йортының каршыннан – яңа мәзбәх белән Раббы йорты арасында торган урыныннан кузгатып, әлеге яңа мәзбәхтән төньяктарак урнаштырды+. 15Аннары рухани Уриягә мондый боерык бирде:

– Әлеге зур яңа мәзбәхтә иртәнге тулаем яндыру корбанын, кичке икмәк бүләген, патшаның тулаем яндыру корбаны белән икмәк бүләген, шулай ук ил халкының тулаем яндыру корбаны белән икмәк һәм шәраб бүләкләрен китер; тулаем яндыру корбаннарының вә башка төр корбаннарның канын мәзбәхкә чәчрәт. Ә теге бакыр мәзбәхне мин Раббыга мөрәҗәгать итәр өчен файдаланырмын+.

16Рухани Урия һәммәсен Әхәз патша кушканча эшләде.

17Шуннан соң Әхәз патша, аскуймадагы кысаларны сындырып алып, алар өстендәге юынгычларны салдырды, ясалма диңгезне, үгез сыннары өстеннән төшертеп, таш басмага куйдырды+. 18Шимбә көннәрдә файдаланыла торган өсте ябулы махсус корылманы сүттерде, Раббы йортына патшалар кереп йөрү өчен эшләнгән тышкы капканы да алдырды; боларның һәммәсен ул Ашшур патшасының күңелен күрер өчен эшләде+.

19Әхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 20Әхәз, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Хизәкыйя килде.

17

Исраилнең соңгы патшасы Һошея

17^1Яһүдә патшасы Әхәз хакимлегенең уникенче елында Исраил тәхетенә Элаһ углы Һошея утырды һәм тугыз ел дәвамында Самареядә идарә итте+. 2Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, әмма үзенә кадәр булган Исраил патшалары сыман күп явызлыклар эшләмәде.

3Ашшур патшасы Шалманесер Һошеягә каршы сугыш ачты; Һошея аңа буйсыну белдереп ясак түли башлады+. 4Әмма берзаман Һошея, ярдәм сорап, Мисыр патшасы Со янына үзенең илчеләрен юллаганнан соң, Ашшур патшасына елның-елында түли торган ясагын җибәрми башлады; Ашшур патшасы, Һошеянең хыянәте турында белеп, аны сак астына алды һәм зинданга япты. 5Аннары, Исраил җиренә һөҗүм итеп, Самареягә таба юнәлде һәм өч ел дәвамында аны камалышта тотты+. 6Һошея хакимлегенең тугызынчы елында Ашшур патшасы Самареяне яулап алды да, исраилиләрне Ашшурга сөреп җибәреп, аларны Халак шәһәрендә, Хабур елгасы буендагы Гөзән төбәгендә һәм мадайлылар яшәгән шәһәрләрдә урнаштырды+.

Исраил патшалыгының һәлак булу сәбәбе

7Исраилиләргә килгән бәланең сәбәбе шунда иде: үзләрен Мисыр патшасы фиргавен кулыннан азат иткән, Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллалары каршында алар гөнаһ эш кылдылар, чит-ят илаһларга табына башладылар;+
8аларның күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның гореф-гадәтләренә ияреп, Исраил патшалары кылган гамәлләрне кабатладылар;+
9Раббы Аллалары күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, күзәтү манараларыннан башлап ныгытылган шәһәрләргә кадәр барча калкулыкларда гыйбадәт кылу урыннары булдырдылар;+
10һәрбер түбәҗирдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә изге баганалар һәм алиһә Аширә хөрмәтенә сыннар урнаштырдылар;+
11аларның күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыклар сыман, шул калкулыкларның һәммәсендә корбаннар китерделәр; Раббының ачуын кузгатып яман эшләр кылдылар; 12Раббы: «Алай эшләмәгез», – дип әйтә торуга карамастан, пот-сыннарга табындылар+. 13Раббы Үзенең пәйгамбәрләре һәм гаиптән хәбәр бирүчеләре аша: «Яман юлыгызны ташлап, ата-бабаларыгызга әйтеп калдырган һәм колларым, пәйгамбәрләрем аша җиткергән Канунымдагы боерык вә кагыйдәләремне үтәгез», – дип, Исраил белән Яһүдәне һаман кисәтеп килде+. 14Әмма алар бу сүзләргә колак салмадылар, Раббы Аллаларына иман китермәгән тискәре ата-бабалары сыман үҗәтләнүдә булдылар;+
15Аның кагыйдәләрен, ата-бабалары белән төзегән килешүен, Аның күрсәтмә-кисәтүләрен санга сукмадылар; бернигә ярамаган потларга ияреп, шуның белән үзләре дә яраксыз затларга әйләнделәр; Раббы: «Янәшәгездәге халыкларның гамәлләрен кылмагыз», – дип әмер бирүгә карамастан, әлеге халыклар артыннан иярделәр;+
16Раббы Аллалары биргән боерыкларга колак салмыйча, үзләренә ике бозау сыны койдырып алдылар, алиһә Аширәгә багышлап багана куйдылар, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылдылар, Багалга табындылар;+
17үзләренең кыз-угылларын ут аша уздырып корбан китерделәр, күрәзәлек иттеләр һәм сихер кылдылар; Раббы алдында явызлыклар эшләп, Аның ачуын китерделәр+. 18Шуңа күрә Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аларны Үзенең күз алдыннан сөрде, Яһүдә ыругыннан башка Аның хозурында беркем калмады.

19Әмма Яһүдә дә үзенең Раббы Алласы боерыкларын санламады, Исраил гореф-гадәтләренә ияреп китте+. 20Әнә шуңа күрә Раббы бөтен Исраил нәселеннән йөз чөерде. Аларны газапларга дучар итеп талаучылар кулына тапшыра торган булды һәм, ниһаять, Үзеннән бөтенләй читкә тибәрде+.

21Раббы исраилиләрне Давыт йортыннан аерып алганнан соң, алар патша итеп Небат углы Яробамны куйды; әлеге Яробам, исраилиләрне Раббыдан тәмам биздереп, аларны коточкыч зур гөнаһка этәрде+. 22Исраилиләр, шулай итеп, Яробам гөнаһларын кабатлап, алардан һич аерыла алмады. 23Ахыр чиктә, Үзенең коллары – пәйгамбәрләре аша кисәтә килгәнчә, Раббы Исраил халкын Үзеннән читкә тибәрде: исраилиләр үз җирләреннән Ашшурга сөрелде, һәм алар бүгенге көндә дә шунда гомер кичерәләр.

Чит халыкларның Исраил җирендә яши башлавы

24Бабил, Көтәһ, Авва, Хамат һәм Сефарваим калаларында яшәүче халыкны Ашшур патшасы исраилиләр урынына Самарея шәһәрләренә күчерде. Күчеп килгән халык, Самареядә җирләшеп китеп, аның калаларында көн күрә башлады+. 25Анда яши башлауларының беренче мәлләрендә бу халык Раббыны санламады, шуның өчен Раббы, алар өстенә арысланнар җибәреп, әлеге ерткыч җанварлар кешеләрне үтерә иде. 26Шуннан Ашшур патшасына, килеп, болай дип әйттеләр:

– Самарея калаларына син күчереп урнаштырган халык әлеге җирнең Алласы кануннарын белми, шул сәбәпле Ул алар өстенә арысланнар җибәрә, һәм ерткыч җанварлар аларның гомерен өзә, чөнки халык шул җирнең Алласы кануннарыннан бихәбәрдер.

27Моңа җавап итеп Ашшур патшасы:

– Самареядән сөрелгән берәр руханины кире шунда җибәрегез; халык арасында яшәп, аларны шул җирнең Алласы кануннарына өйрәтсен, – дип боерды. 28Самареядән сөрелгән руханилардан берәү, килеп, Бәйт-Элдә яши һәм халыкны Раббыдан куркырга, Аны хөрмәтләргә өйрәтә башлады+.

29Ләкин һәрбер халык, үзе яшәгән калада үз илаһларының сыннарын булдырып, калку урыннарда самареялеләр төзеп калдырган гыйбадәтханәләрдә урнаштырды. 30Бабиллеләр – Суккөт-Бенот, көтәһлеләр – Нергәл, хаматиләр – Ашима, 31аввимнәр Нибхаз вә Тартак сыннарын ясап, шуларга табына иделәр. Сефарваимлеләр исә, Сефарваим илаһлары Адраммәлик белән Анаммәликкә үзләренең угылларын багышлап, аларны утта яндыра иделәр+. 32Әлеге халыклар шулай ук Раббыга да табындылар. Алар үз арасыннан каһиннәр сайлап куеп, әлеге каһиннәр калкулыклардагы гыйбадәтханәләрдә хезмәт иттеләр+. 33Раббыга табыну белән бергә алар, шулай итеп, бирегә күчеп килгәнче нинди халык арасында яшәгән булсалар, шул халыкның гадәте буенча үз илаһларына да табына бирделәр+. 34Алар бүгенге көндә дә үзләренең әүвәлге гореф-гадәтләренә буйсынып яшиләр, Раббыдан курыкмыйлар һәм, Ягъкуб (кайчандыр Раббы аңа Исраил дип исем куша) токымына Раббы әмер иткәнчә, Аның кагыйдә вә карарларын, канун вә боерыкларын үтәмиләр+.

35Исраил халкы белән килешү төзегән вакытта, Раббы аларга болай дип әйтеп куйган иде:

– Башка илаһларны олыламагыз, аларга табынмагыз, гыйбадәт кылмагыз, шулай ук корбан да китермәгез;+
36көчле кулын сузып, сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббыны хөрмәтләгез, Аңа гына табыныгыз һәм корбан китерегез;+
37Аның сезгә язылган кагыйдә вә карарларын, канун вә боерыкларын һәрчак үтәргә тырышыгыз һәм чит илаһларга табынмагыз;+
38Мин сезнең белән төзегән килешүне онытмагыз һәм чит илаһларга табынмагыз; 39бары тик үзегезнең Раббы Аллагызны гына олылагыз-хөрмәтләгез, шул чагында Ул сезне бөтен дошманнарыгыз кулыннан йолып алыр.

40Әмма алар[*] бу сүзләргә колак салмадылар, үзләренең әүвәлге гореф-гадәтләре буенча гамәл кыла тордылар.

41Чит халыклар, Раббыны олылап-хөрмәтләсәләр дә, үзләренең пот-сыннарына табынуларын дәвам иттеләр. Аларның балалары да, балаларының балалары да бүгенге көнгә кадәр аталары кылган гамәлләрне кабатлый бирәләр+.

18

Яһүдә патшасы Хизәкыйя

18^1•Исраил патшасы Элаһ углы Һошея хакимлегенең өченче елында Яһүдә тәхетенә Әхәз углы Хизәкыйя килде. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Аби – Зәкәрия кызы иде. 3Хизәкыйя, бар нәрсәдә ерак бабасы Давытны кабатлап, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды: 4калку урыннарны гамәлдән чыгарып, чит илаһларның изге баганаларын җимерде, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташлады, Муса койдырган бакыр еланны ватты, чөнки шушы көнгә кадәр исраилиләр, әлеге елан алдында хуш исле сумала-майлар көйрәтеп, аңа Нехуштан дип мөрәҗәгать итә иделәр+.

5Хизәкыйя бары тик Раббыга – Исраил Алласына гына ышанычын баглады; бөтен Яһүдә патшалары арасында аңарга кадәр дә, аңардан соң да андый патшаның булганы юк иде әле+. 6Хизәкыйя, Раббыга сыгынып, Аның юлыннан һич тә тайпылмады, Раббы Мусага әйтеп калдырган боерыкларны төгәл үтәде. 7Раббы һәрчак аның янында булып, Хизәкыйянең бөтен эше уңышлы барды: Хизәкыйя, Ашшур патшасына каршы баш күтәреп, аңа хезмәт итүдән туктады; 8ул, Газа каласына һәм аның әйләнә-тирәсендәге җирләргә кадәр барып җитеп, пелештиләрнең һәммә күзәтү манарасын һәм ныгытылган шәһәрен тар-мар китерде+.

9Хизәкыйя патша хакимлегенең дүртенче елында, димәк ки, Исраил патшасы Элаһ углы Һошея хакимлегенең җиденче елында, Ашшур патшасы Шалманесер, Самареягә һөҗүм итеп, аны камалышка алды,+
10һәм өч елдан шәһәр аның кулына күчте. Хизәкыйя хакимлегенең алтынчы елында, димәк ки, Исраил патшасы Һошея хакимлегенең тугызынчы елында, Самарея җиңелде. 11Шуннан соң Ашшур патшасы, исраилиләрне Ашшурга сөреп җибәреп, аларны Халак шәһәрендә, Хабур елгасы буендагы Гөзән төбәгендә һәм мадайлылар яшәгән шәһәрләрдә урнаштырды+. 12Исраилиләргә килгән бәланең сәбәбе шунда иде: алар үз Раббы Алласының тавышына колак салмады, Аның белән төзегән килешүне бозды, Раббы үзенең колы Мусага әйтеп калдырган сүзләрне тыңламады, аларны үтәмәде+.

Санхерибнең Иерусалимгә янавы

13•Хизәкыйя патша хакимлегенең ундүртенче елында Ашшур патшасы Санхериб, Яһүдәнең барлык ныгытылган калаларына һөҗүм итеп, аларны яулап алды. 14Шуннан Яһүдә патшасы Хизәкыйя:

– Гаеплемен, мине тынычлыкта калдыр; күпме бәһа билгеләсәң, шуны түләрмен, – дигән хәбәр белән Ашшур патшасы янына Лахишка илчеләрен җибәрде.

Ашшур патшасы Яһүдә патшасы Хизәкыйягә өч йөз талант көмеш вә утыз талант алтын түләргә билгеләде+. 15Хизәкыйя Раббы йортында һәм патша сарае хәзинәсендә табылган бөтен көмешне аңа түләде+. 16Яһүдә патшасы Хизәкыйя шулай ук Раббының Изге йортында ишекләргә һәм ишек борысларына капланган алтынны, салдырып, Ашшур патшасына бирде.

17Аннары Ашшур патшасы Лахиш каласыннан Иерусалимгә, Хизәкыйя патша янына, зур гаскәр белән үзенең иң зур хәрби түрәсен, сарайның баш түрәсен һәм баш киңәшчесен җибәрде. Иерусалимгә килеп җиткәч, алар, Йон юучылар кырына илтә торган юлда – югары буаның суүткәргече янында туктап,+
18Яһүдә патшасын чакырттылар. Алар каршына сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип Шебна һәм Асафның углы елъязмачы Йоах чыкты+.

19Баш киңәшче аларга әйтте:

– Хизәкыйя патшага җиткерегез: олуг патша – Ашшур патшасы – болай ди: «Нәрсәгә өметләнәсең син? 20Син сөйләгәннәр бөтенесе буш сүздер, сугыш өчен бит хәрби осталык һәм көч кирәк. Син миңа каршы баш күтәрдең – хәзер кемгә өметләнеп торасың? 21Син Мисырга, шул чатнаган камыш таякка таянмакчы буласың, ә бит ул үзенә таянган кешенең кулын җәрәхәтләп тишеп керәчәк! Мисыр патшасы фиргавен үзеннән ярдәм өмет иткән һәркем өчен шундый+.

22Бәлки, сез миңа: „Раббы Аллабыз ярдәменә ышанабыз“, – дип әйтерсез. Әмма калкулыкларда Аллагызга гыйбадәт кылу урыннарын һәм Аның мәзбәхләрен Хизәкыйя юк итте түгелме?! Яһүдә белән Иерусалим халкына ул: „Бары тик Иерусалимдәге шушы мәзбәх каршында гына сәҗдә кылыгыз!“ – дип әйтте түгелме?!»+

23Әйдә, минем хуҗам Ашшур патшасы белән кул сугып килешегез әле. Ул: «Ике мең баш атымны бирәм, тик җайдаклар таба алырсың микән?!» – дип әйтә. 24Мисырның сугыш арбалары вә җайдакларына өметләнсәң дә, хуҗам хезмәтендәге иң кечкенә җитәкчегә ничек каршы тора алырсың икән?! 25Әллә мин бу урынны Раббы ихтыярыннан башка тар-мар итә дип уйлыйсыңмы?! Раббы Үзе миңа: «Ул җиргә һөҗүм ит һәм аны вәйран кыл[*]», – диде.

26Хилкыйя углы Эльякыйм, Шебна һәм Йоах:

– Без колларың белән арамей телендә сөйләш, без аны аңлыйбыз. Кала диварында басып торган халык алдында безнең белән яһүдчә сөйләшмә, – диделәр баш киңәшчегә+.

27Әмма баш киңәшче аларга:

– Хуҗам мине бу сүзләрне сезнең хуҗага һәм сезгә әйтер өчен генә җибәргән дисезме әллә?! Юк, дивар өстендә басып торган, сезнең белән бергә үз тизәген ашап, үз сидеген эчәргә мәҗбүр булачак кешеләргә әйтер өчен дә җибәрде ул мине, – диде.

28Шуннан соң баш киңәшче урыныннан торды да яһүд телендә болай дип кычкырды:

– Олуг патшаның – Ашшур патшасының сүзләрен тыңлагыз! 29Ул болай ди: «Хизәкыйя сезне саташтырмасын, ул сезне минем кулдан коткара алмаячак! 30Хизәкыйя сезне: „Раббы һичшиксез коткарачак безне, бу кала Ашшур патшасы кулына бирелмәячәк“, – дип өметләндермәсен». 31Хизәкыйяне тыңламагыз, чөнки Ашшур патшасы болай ди: «Минем белән солых төзегез, минем якка чыгыгыз; шул чагында һәркем үз йөзем куагының, үз инҗир агачының җимешен ашар, үз коесының суын эчәр+. 32Соңра мин, килеп, сезне үзегезнеке кебек үк җиргә, ашлык вә шәрабка, икмәк вә йөзем бакчаларына, зәйтүн маена вә балга бай булган җиргә алып китәрмен, һәм сез үлмәссез, шунда гомер итәрсез. Хизәкыйя сүзенә колак салмагыз, „Раббы безне коткарачак“, – дип, сезне саташтырмасын ул+. 33Бүтән халыкларның илаһларыннан берәрсе Ашшур патшасы кулыннан үз җирен коткарып кала алдымы?! 34Хамат белән Арпад илаһлары кайда?! Сефарваим, Һена һәм Ивва илаһлары кайда?! Самареяне минем кулдан коткарып кала алдымы алар?!+
35Бу җирләрнең илаһларыннан кайсысы минем кулдан үз җирен коткарып кала алды?! Шулай булгач, ничек итеп Раббы Иерусалимне минем кулдан коткарыр икән?!»+

36Ләкин халык дәшмәде, берничек тә җавап кайтармады, чөнки патша аларга: «Җавап бирмәгез», – дип боерган иде. 37Шуннан соң сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип Шебна һәм Асафның углы елъязмачы Йоах, киемнәрен ертып, Хизәкыйя янына кайттылар һәм баш киңәшченең сүзен җиткерделәр.

19

Хизәкыйянең Ишагыйядән киңәш соравы

19^1•Моны ишеткәч, Хизәкыйя патша, үзенең киемнәрен ертып һәм тупас тукымага төренеп, Раббы йортына китте, 2ә сарай башлыгы Эльякыймны, кәтип Шебнаны һәм өлкән руханиларны (алар барысы да тупас тукымага төренгән иде) Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр янына җибәрде+. 3Алар, килеп:

– Хизәкыйя менә нәрсә әйтә: «Бүгенге көн – кайгы вә җәза, хурлык көнедер, әйтерсең баланың туар вакыты җиткән, ә аны тудырырга көч калмаган+. 4Хуҗа буларак, Ашшур патшасы үзенең баш киңәшчесен тере Зат булган Аллаһыны хурларга җибәргән. Бәлки, Раббы Аллаң, аны ишетеп, шул сүзләре өчен җәзасын бирер, әгәр син әлегәчә исән калганнар өчен догада торсаң», – диделәр+.

5Хизәкыйя патшадан килгән хезмәтчеләргә 6Ишагыйя болай диде:

– Хуҗагызга Раббы әйткәннәрне тапшырыгыз: «Ашшур патшасының хезмәтчеләре Мине хурлаган һәм син ишеткән шул сүзләрдән курыкма+. 7Менә, Ашшур патшасына Мин шундый рух иңдерәчәкмен, ул, бер хәбәр ишетүгә, үз җиренә кайтып китәчәк, һәм Мин аны шунда кылычтан уздырачакмын».

8Ашшур патшасы Лахиш каласын калдырып киткәнне ишеткәннән соң, баш киңәшче аның янына әйләнеп кайтты һәм патшаның Либнага һөҗүм итүен белде+.

9Ашшур патшасы, Хәбәшстан патшасы Тирһаканың үзенә каршы сугышка чыгуын ишеткәч, Хизәкыйягә кабат илчеләр җибәрде һәм аларга:

10– Яһүдә патшасы Хизәкыйягә әйтегез: «Өметләнеп торган Аллаң, Ашшур патшасы Иерусалимне яулап ала алмас, дип сине алдамасын. 11Ашшур патшаларының барлык илләрне нәрсә эшләткәнен ишеттең бит син: ул илләрне алар тулысынча юк итте; бер син генә котылып калырмын дип уйлыйсыңмы?! 12Минем ата-бабаларым тар-мар иткән халыкларның илаһлары аларны коткардымы соң?! Гөзән белән Харанны, Ресефне, Телассардагы Эден халкын коткарып кала алдымы?!+
13Хамат белән Арпад патшалары, Сефарваим каласының, Һена вә Ивваның патшалары кайда хәзер?!» – дип әйтергә боерды+.

Хизәкыйянең Раббыга ялваруы

14Илчеләр кулыннан хатны алып укыгач, Хизәкыйя Раббы йортына юнәлде һәм хатны Раббы каршында җәеп салды. 15Ул Раббыга дога кылды:

– И-и Раббы, керубимнәр өстендә утыручы Исраил Алласы! Син генә җирдәге барлык патшалыкларның бердәнбер Алласы! Син күкне вә җирне бар кылдың+. 16И-и Раббым, колагыңны салып тыңла! Раббым, күзләреңне ач вә күр! Тере Зат булган Аллаһыны хурлаучы Санхерибнең сүзләрен ишет!+
17И-и Раббым, Ашшур патшаларының барлык халыкларны вә аларның илләрен харап итүе 18һәм илаһларын утка ыргытуы хактыр. Ләкин бит алар илаһлар түгел, ә бәлки кеше кулы ясаган агач вә таш нәрсәләр иде, шуңа күрә аларны юк иттеләр дә+. 19Хәзер исә, Раббы Аллабыз, безне аның кулыннан коткара күр; шул чагында җирдәге барлык патшалыклар Раббының гына Аллаһы икәнен белерләр+.

Санхерибнең җиңелүе

20Амотс углы Ишагыйя шуннан соң Хизәкыйягә мондый хәбәр җибәрергә кушты:

– Раббы – Исраил Алласы – болай ди: Ашшур патшасы Санхериб турындагы догаңны Мин ишеттем. 21Аның турында Мин, Раббы, әйткән сүзләр мондыйдыр:

«Гыйффәтле Сион-кыз сине кимсетеп көлә,

Иерусалим-кыз артыңнан баш чайкап кала.

22Кемне хурладың син? Кемне яманладың?

Кемгә каршы тавышыңны күтәрдең,
тәкәбберләнеп кемгә күзеңне күтәреп карадың? –

Исраилнең изге Алласына!

23Син үзеңнең хәбәрчеләрең аша Хуҗа-Хакимне хурладың
һәм: „Күп санлы арбаларым белән биек тау башларына,

Ливанның кеше аяк басмаган сыртларына күтәрелдем,
андагы биек-биек эрбет агачларын,
гүзәл кипарисларны кистем,
тауның иң ерак почмагына,
урманнарның үзәгенә барып җиттем;+

24чит җирне казып, шуннан чыккан чишмәнең суын эчтем;
аяк табаннарым белән
барлык Мисыр елгаларын киптердем“, – дидең.

25Ишетмәдеңмени?

Мин моны инде күптән әзерләгән,
борын заманнарда ук алдан ниятләп куйган идем,
хәзер исә тормышка ашырдым –
ныгытылган калаларны синең кулың белән
хәрабәләр өеменә әйләндердем+.
26Анда яшәүчеләр көчсезләнеп калды,
алар рисвай булып дер калтырап тора;
алар кырдагы үлән,
болындагы яшеллек,
түбәдә тамыр җибәрмәс борын
көнчыгыш җиленнән көйгән үсенте кебек+.

27Урыныңнан торасыңмы син, утырасыңмы,
чыгасыңмы, керәсеңме –
Мин барысын белеп торам,
Миңа каршы баш күтәрүеңне дә
беләм Мин синең+.
28Миңа каршы баш күтәрүең,

Минем колакка килеп ирешкән тәкәбберлегең өчен
борыныңа – ыргак,
авызыңа авызлык кидерәм Мин синең,
килгән юлыңнан кире кайтарып җибәрәм»+.

29Әй Хизәкыйя, менә сиңа билге: быел – коелган игеннән үскәнне, киләсе елны – үзеннән-үзе тишелгәнне ашарсыз, өченче елны исә үзегез чәчәрсез, урырсыз, йөзем бакчалары утыртырсыз, аларның җимешләрен ашарсыз+. 30Яһүдә халкының котылып калганы, янәдән тамыр җибәреп, җимеш бирер+. 31Чөнки исән калганнар Иерусалимнән чыгар, котылып калганнар Сион тавыннан төшәр. Боларның һәммәсен Күкләр Хуҗасы Раббының көчле яратуы тормышка ашырыр+.

32Шуңа күрә Ашшур патшасы турында Раббы болай ди:

«Ул монда кермәячәк, бу калага үзенең укларын очырмаячак,
калканы белән якын килмәячәк,
һөҗүм итәр өчен, кала тирәли туфрак өемнәре күтәртмәячәк+.

33Килгән юлыннан кире кайтып китәчәк ул,
бу калага кермәячәк, – ди Раббы. –
34Мин бу каланы Үзем вә колым Давыт хакына
коткарып һәм саклап калачакмын».

35Шул төнне Раббы фәрештәсе, килеп, Ашшур гаскәре туктаган урында йөз сиксән биш мең кешене һәлак итте. Иртәгесен уянсалар – бөтен әйләнә-тирә мәет белән тулган+. 36Шуннан соң Ашшур патшасы Санхериб, туктаган урыныннан кузгалып, үзе яшәгән Ниневәгә кайтып китте+. 37Көннәрдән беркөнне, үзенең илаһы Нисрох йортында гыйбадәт кылган чакта, угыллары Адраммәлик белән Сарисир аны кылыч белән чабып үтерделәр дә Арарат җиренә качтылар. Аның урынына патша булып углы Эсар-Хаддон килде+.

20

Хизәкыйянең авырып китүе һәм сихәтләнүе

20^1•Хизәкыйянең, бик каты авырып, үлем түшәгендә яткан чагы иде. Аның янына Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр килеп әйтте:

– Раббы болай ди: «Эшләреңне тәртипкә китер, чөнки әҗәлең якын, син инде терелмәячәксең».

2Шунда Хизәкыйя йөзе белән диварга таба борылды да Раббыга ялварырга тотынды:

3– Йа Раббым, Синең күзеңә ятышлы гамәлләр кылып, тугрылык белән, чын йөрәктән Синең юлдан йөргәнемне исеңә төшерсәң иде.

Шуларны әйтеп, Хизәкыйя әче күз яшьләре белән елый башлады+.

4Бу вакытта Ишагыйя эчке ишегалдыннан чыгып өлгермәгән иде әле, шунда аңа Раббы сүзе килеп иреште:

5– Кире әйләнеп кер дә Минем халкымның хакиме Хизәкыйягә әйт, атаң Давытның Раббы Алласы болай дип әйтә, диген: «Мин синең догаңны ишеттем, күз яшьләреңне күрдем – инде терелтермен Мин сине, берсекөнгә Раббы йортына барырсың;+
6Мин сиңа унбиш ел гомер өстим. Ашшур патшасы кулыннан сине дә, бу каланы да коткарырмын, бу каланы Мин Үзем вә колым Давыт хакына яклап калырмын»+.

7Шуннан соң Ишагыйя:

– Инҗир кагы китерсеннәр, – диде.

Хизәкыйянең җәрәхәтенә инҗир кагы яптылар, шуннан Хизәкыйя сихәтләнә башлады.

8Хизәкыйя Ишагыйядән:

– Раббының мине савыктырасына һәм берсекөнгә Раббы йортына барасыма ишарә итүче билге нинди? – дип сорады+.

9Ишагыйя аңа болай дип җаваплады:

– Вәгъдәсенең үтәлүенә ишарә итеп, Раббыдан сиңа мондый билге: әйт әле, күләгә ун баскычка алгарак үтсенме, әллә ун баскычка кирегә чигенсенме?

10– Күләгәнең ун баскычка алга китүе гадәти хәлдер, – диде аңа Хизәкыйя, – юк, ун баскычка кире китсен әле.

11Ишагыйя пәйгамбәр Раббыга мөрәҗәгать итте, һәм Әхәз баскычы буйлап түбән төшеп барган күләгәне Раббы ун баскычка кирегә күчереп куйды+.

Бабилдән килгән илчеләр. Ишагыйянең пәйгамбәрлек сүзе

12•Шул көннәрдә Бабил патшасы – Баладанның углы Меродах-Баладан – Хизәкыйянең авырып ятканын ишетеп, аңа хат вә бүләкләр җибәрде. 13Хизәкыйя илчеләрне каршы алды, аларга хәзинә саклагычларын, көмеш вә алтынын, хуш исле сумала вә кыйммәтле майларын, корал сакланган йортын вә саклау урыннарындагы барлык байлыгын күрсәтте; үз сараенда һәм дәүләтендә кунакларга күрсәтмәгән бер нәрсә дә калмады+.

14Ишагыйя пәйгамбәр, Хизәкыйя патшага килеп:

– Бу кешеләр ниләр сөйләде? Алар каян килгәннәр? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Алар ерак җирдән, Бабилдән килгәннәр, – дип җавап бирде.

15Ишагыйя:

– Синең сараеңда ниләр күрде алар? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Сараемда булган бар нәрсәне күрделәр; саклау урыннарымда аларга күрсәтмәгән берни калмады, – дип җаваплады.

16Шунда Ишагыйя Хизәкыйягә болай диде:

– Раббының сүзен тыңла: 17«Менә, шундый көннәр килер: синең сараеңда булган бар нәрсәне, шушы көнгә кадәр ата-бабаларың җыйган бар байлыкны Бабилгә алып китәрләр, берни дә калмас, – ди Раббы. –+
18Синең нәселдәге угылларның да кайберләрен алып китәрләр, алар Бабил патшасы сараенда хәрәм агалары булып хезмәт итәрләр»+.

19Хизәкыйя исә Ишагыйягә:

– Синең аша Раббы тапшырган сүзләр әйбәт, – диде, чөнки күңеленнән ул: «Минем гомердә тынычлык-иминлек хөкем сөрәчәк икән әле», – дип уйлады.

20Хизәкыйя патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән бөтен батырлыклар, шулай ук аның буа төзүе, суүткәргеч ясап, шәһәргә су уздыруы хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 21Хизәкыйя дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Менашше килде.

21

Яһүдә патшасы Менашше

21^1•Тәхеткә утырганда, Менашшега унике яшь булып, Иерусалимдә ул илле биш ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хепсибаһ исемле иде. 2Менашше, исраилиләрнең күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның әшәке гадәтләренә ияреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 3Атасы Хизәкыйя җимерттергән калку урыннарны кабат төзетте, Исраил патшасы Ахаб сыман, Багалга багышлап мәзбәхләр куйдырды, алиһә Аширә хөрмәтенә багана ясатты, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылып, аларга табына торган булды+. 4Ул хәтта Раббы йортында да мәзбәхләр төзетте, гәрчә Раббы әлеге йорт турында «Минем исемем Иерусалимдә сакланыр» дип әйтсә дә+. 5Менашше шулай ук Раббы йортының һәр ике ишегалдында бөтен күк җисемнәренә багышлап мәзбәхләр салдырды,+
6үзенең углын ут аша уздырып корбан итте, багучылык, күрәзәчелек белән шөгыльләнде, әрвах чакыручылар һәм тылсымчыларга мөрәҗәгать итте; Раббының ачуын чыгарып, Аның күзенә ятышсыз күренгән байтак явызлыклар кылды+. 7Менашше үзе ясаган Аширә сынын Изге йортка кертеп урнаштырды. Ләкин әлеге йорт хакында Давытка һәм аның углы Сөләйманга Раббы болай дип әйткән иде: «Шушы йортта һәм барча Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалимдә Минем исемем мәңгегә сакланыр. 8Әгәр Исраил халкы Мин боерганны һәм колым Муса әмер иткән бөтен Канунны үтәргә тырышса, ата-бабаларына Мин биргән җирдән аларга китәргә юл куймам»+. 9Әмма халык әлеге сүзләргә колак салмады; Менашше аларны шул дәрәҗәдә юлдан яздырды ки, кылган гамәлләре белән алар исраилиләрнең күз алдыннан Раббы юк иткән халыклардан да уздырып җибәрделәр.

10Шуннан соң Раббы Үзенең коллары – пәйгамбәрләр аша болай диде:

11– Яһүдә патшасы Менашше, үзенә кадәр булган амориләрдән дә уздырып, байтак чирканыч гамәлләр кылды, үзенең сыннары белән Яһүдәне гөнаһ юлына этәрде+. 12Әнә шуның өчен, – ди Исраилнең Раббы Алласы, – Иерусалим белән Яһүдә җирен Мин шундый казага салырмын ки, бу турыда ишеткән кешеләрнең колаклары зеңләп торыр;+
13Самареягә һәм Ахаб йортына ни кылган булсам, Иерусалимгә дә Мин үлчәү бавын сузармын һәм асманы асармын, касәдән пычракны сөртеп алып әйләндереп каплагандай, Иерусалимне Мин сыпырып атармын;+
14биләмәмдә калганнардан йөз чөереп, аларны дошман кулына тапшырырмын, һәм дошманнары аларны талар, табыш итәр; 15чөнки алар, Минем күземә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, ата-бабалары Мисырдан чыкканнан бирле бүгенге көнгәчә ачуымны китерәләр.

16Яһүдә халкын гөнаһ юлына этәреп, аларны Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылырга мәҗбүр итеп кенә калмыйча, Менашше, өстәвенә бер гаепсез бәндәләрнең җанын кыеп, Иерусалимне канга батырды+.

17Менашше патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр, ул кылган гөнаһлар Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 18Менашше, дөнья куеп, үз сараендагы Узза бакчасында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Амон килде+.

Яһүдә патшасы Амон

19•Тәхеткә утырганда, Амонга егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Мәшуллемет – ятбалы Харус кызы иде. 20Атасы Менашшены кабатлап, Амон Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде; 21атасы йөргән юллардан йөрде, атасы табынган сыннарга табынды, аларга сәҗдә кылды+. 22Ул, Раббы юлыннан тайпылып, ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөерде.

23Беркөн Амон хезмәтчеләре, аңа каршы фетнә оештырып, аны үз өендә үтереп чыктылар. 24Ләкин ил халкы, Амон патшага каршы фетнә оештырган бәндәләрнең һәммәсен кырып бетереп, Амон урынына патша итеп аның углы Йошияне куйды.

25Амон патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 26Аны Узза бакчасында үз төрбәсендә дәфен кылдылар. Аның урынына патша булып углы Йошия килде+.

22

Яһүдә патшасы Йошия

22^1•Тәхеткә утырганда, Йошиягә сигез яшь булып, Иерусалимдә ул утыз бер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Едидә – боскатлы Адая кызы иде+. 2Йошия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, уңга-сулга тайпылмыйча һәрчак бабасы Давыт юлыннан йөрде+.

Канун китабы табылу

3Патшалык итүенең унсигезенче елында Йошия патша үзенең кәтибен – Мешулламнан туган Асальяның углы Шапанны – Раббы йортына йомыш белән җибәрде.

4– Баш рухани Хилкыйя янына барып, шуны әйт, – диде ул. – Раббы йортына килүче халыктан җыелган көмешне, бусага төбендә сакта торучылардан алып, санап куйсын һәм+
5Раббы йортында төзү эшләре белән җитәкчелек итүчеләр кулына тапшырсын. Алар исә аны Раббы йортын төзәтү-яңарту белән шөгыльләнүче эшчеләргә, 6балта осталарына, төзүчеләргә, ташчыларга түләсен, йортны төзекләндерү өчен агач һәм эшкәртелгән таш алуга тотсын. 7Аларга биргән көмешнең ни-нәрсәгә тотканнарын тикшермәскә дә мөмкин, чөнки алар намус белән эш итә+.

8•Баш рухани Хилкыйя:

– Раббы йортында мин Канун китабына тап булдым, – дип, табылдык китапны кәтип Шапанга бирде. Ул аны укыды+.

9Шуннан соң Шапан, җавап белән патша хозурына әйләнеп килеп:

– Синең хезмәтчеләрең Раббы йортында булган көмешнең барысын да төзекләндерү эшләре белән җитәкчелек итүчеләргә тапшырдылар, – диде.

10Аннары кәтип Шапан:

– Рухани Хилкыйя миңа бер китап бирде, – дип, аны патшага укып күрсәтте.

11Канун китабында язылган сүзләрне ишетүгә, патша, өстендәге киемнәрен ертып, 12рухани Хилкыйягә, Шапан углы Ахикамга, Микәя углы Ахборга, кәтип Шапанга һәм патша хезмәтчесе Асаягә:+

13– Барыгыз, минем хакка, халык хакына, бөтен Яһүдә хакына әлеге табылдык китапта язылган сүзләр турында Раббыдан сорап белешегез; Раббының безгә кабынган ачуы зурдыр, чөнки ата-бабаларыбыз әлеге китаптагы сүзләргә колак салмадылар – безгә төбәп язылганнар буенча гамәл кылмадылар, – дип боерды+.

14Шуннан соң рухани Хилкыйя, Ахикам, Ахбор, Шапан һәм Асая, Иерусалимнең икенче төбәгенә барып, кием-салымнарны карап-барлап торучы Хархастан туган Тикъва углы Шаллумның хатыны – пәйгамбәр Хулда белән киңәштеләр+.

15Хулда аларга:

– Исраилнең Раббы Алласы менә нәрсә ди! Сезне минем янга җибәргән кешегә, 16Раббы болай дип әйтә, диген: «Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин бәла-каза җибәрермен – һәммәсе дә Яһүдә патшасы Йошия укыган китапта язылганча булыр. 17Миннән йөз чөереп, чит илаһларга багышлап корбан китергән, кылган бөтен гамәлләре белән ярсуымны кузгаткан өчен, бу урынга Минем ачуым чыкты, һәм ул басылырлык түгел»+. 18Сезне Раббыдан сорашып-белешер өчен җибәргән Яһүдә патшасына әйтегез: «Исраилнең Раббы Алласы син ишеткән сүзләр хакында болай ди: 19„Шушы урын котычкыч афәткә дучар булыр һәм шушында яшәүчеләргә ләгънәт-каргыш төшәр дигән сүзләремне ишеткәннән соң, син, йөрәгең йомшап, Раббы алдында түбәнчелек күрсәткән өчен, өстеңдәге киемнәреңне ертып, Минем каршыда күз яшьләре түккән өчен, Мин сине ишеттем, – ди Раббы. –+
20Әнә шуның өчен Мин сине ата-бабаларың янына озатырмын, һәм син, шушы урынга Мин җибәрәсе барлык бәла-казаларны күрмичә, тынычлыкта дәфен кылынырсың“», – диде.

Әлеге җавапны хәбәрчеләр патшага җиткерделәр+.

23

Йошиянең Раббы белән төзегән килешүне яңартуы

23^1•Шуннан патша, кешеләр җибәреп, Яһүдә белән Иерусалимнең бөтен өлкәннәрен үз янына җыеп алды, 2һәм яһүдиләр, Иерусалимнең бар халкы, руханилар, пәйгамбәрләр, олысы-кечесе белән бергә Раббы йортына юнәлде. Шунда ул аларга Раббы йортында табылган Килешү китабындагы сүзләрнең бөтенесен кычкырып укып бирде+. 3Багана[*] янында басып торган патша: «Әлеге китапта язылган Килешүнең сүзләрен үтәр өчен, мин Раббы юлыннан йөрермен, бар йөрәгем вә җаным белән Аның боерыкларына, күрсәтмәләренә һәм кагыйдәләренә буйсынырмын», – дип, Раббы белән Килешүне раслады. Бар халык әлеге Килешүгә кушылды+.

4Шуннан соң патша баш рухани Хилкыйягә, аңардан түбәнрәк дәрәҗәдәге руханиларга һәм бусага төбендә сакта торучыларга Багал белән Аширәгә, шулай ук бөтен күк җисемнәренә багышлап эшләнгән бар әйберләрне Раббының Изге йортыннан чыгарырга боерды. Аннары аларны, Иерусалим читенә алып чыгып, Кыдрун ташкыны янында кырда яндырды да көлен Бәйт-Элгә озатты+. 5Шуннан Яһүдә шәһәрләрендәге һәм Иерусалимнең әйләнә-тирәсендәге калкулыкларда Багалга, кояшка, айга, йолдызларга вә бөтен күк җисемнәренә корбаннар китерү өчен, Яһүдә патшалары сайлап куйган каһиннәрне куып таратты;+
6алиһә Аширә хөрмәтенә куелган багананы, Раббы йортыннан Иерусалим читенә алып чыгып, Кыдрун ташкыны буенда яндырды да, көлен тузан хәленә китереп, гади халык күмелгән зират өстенә сипте;+
7Раббы йорты каршындагы торакларны – фәхеш ирләр яшәгән һәм алиһә Аширәгә багышлап хатын-кызлар бизәкле тукыма тукыган өйләрне дә туздырып-җимереп ташлады+.

8Шуннан соң Йошия, Яһүдә шәһәрләреннән бөтен руханиларны куып чыгарып, Гебадан алып Беер-Шебага кадәр аларның корбан китерә торган калкулыкларын нәҗесләде; ул шулай ук шәһәр капкасыннан сул яктагы калкулыкны – шәһәр башлыгы Ешуа капкасы янындагы калку урынны җимерде. 9Калку җирләрнең руханиларына хәзер Иерусалимдәге Раббы мәзбәхендә хезмәт күрсәтергә рөхсәт ителмәсә дә, төчегә пешергән икмәкне алар кардәш руханилар белән ашый алалар иде+.

10Аннары Йошия, моннан ары берәү дә үзенең ул-кызларын ут аша уздырып Молыхка корбан китермәсен өчен, Бен-Һинном үзәнендәге Тофетны[*] нәҗесләде;+
11Раббы йортына керә торган урыннан Яһүдә патшалары кояшка багышлап куйдырган ат сыннарын алдырды; әлеге атлар ишегалдына, сарай кешеләренең берсе булган Нетан-Мәликнең бүлмәсе янына куелган иде; шуннан соң патша кояш алласына багышланган арбаларны да яндырды. 12Яһүдә патшалары Әхәзнең өске каттагы бүлмә түбәсенә урнаштырган мәзбәхләрне дә, Раббы йортының һәр ике ишегалдында Менашше төзеткән мәзбәхләрне дә җимереп, ватыкларын Кыдрун ташкынына чыгарып ыргытты+. 13Сидунлыларның җирәнгеч алиһәсе Ашторетка, мәабиләрнең җирәнгеч илаһы Кемошка, аммониләрнең җирәнгеч илаһы Милкүмгә багышлап Иерусалим янындагы Һәлакәт тавыннан көньяк тарафта Исраил патшасы Сөләйман салдырган калку урыннарны нәҗесләде;+
14изге баганаларны җимереп, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташлады да шул урынга адәм сөякләре сипте+.

15Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам Бәйт-Элдә калкулыкта төзеткән мәзбәхне җимерде, шул урынны, ут төртеп, көл-тузанга әйләндерде, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган багананы яндырды+. 16Аннары Йошия әйләнә-тирәсенә күз ташлады да, тау битендәге каберлекләрне күреп, андагы адәм сөякләрен алып килергә кешеләрен җибәрде һәм, мәзбәхне нәҗесләп, әлеге сөякләрне шуның өстендә яндырды; шул рәвешле барысы да Аллаһы кешесе аша Раббы алдан әйтеп куйганча килеп чыкты+.

17Шуннан соң Йошия:

– Мин күргән кабер ташы кемгә куелган ул? – дип сорады.

Шәһәр халкы аңа:

– Кайчандыр Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенең кабере бу. Бәйт-Элдәге мәзбәх белән синең ни-нәрсәләр кыласыңны ул алдан әйтеп куйган иде, – дип җавап бирде+.

18– Тимәгез аңа, – диде Йошия патша, – берегез дә аның сөякләренә кагылмагыз.

Шул рәвешле, патша Аллаһы кешесенең сөякләрен дә, Самареядән килгән пәйгамбәрнең сөякләрен дә үз урынында калдырды.

19Исраил патшалары Раббының ачуын чыгарып Самарея шәһәрләрендәге калку урыннарда төзегән бөтен гыйбадәтханәләрне Йошия, Бәйт-Элдәге сыман, җимереп бетерде. 20Шундагы каһиннәрнең һәммәсен мәзбәхләр өстендә чәнчеп үтереп, мәзбәхләр өстендә кеше сөякләрен яндырганнан соң, Иерусалимгә әйләнеп кайтты+
21•һәм бар халыкка:

– Килешү китабында язылганча, Раббы Аллагыз хөрмәтенә Котылу бәйрәме үткәрегез, – дип боерды+.

22Исраилдә хөкемчеләр идарә иткән көннәрдә дә, Исраил вә Яһүдә патшалары заманында да Котылу бәйрәмен шулай зурдан уздырганнары юк иде әле. 23Раббыга багышланган әлеге Котылу бәйрәме Иерусалимдә Йошия патшалыгының унсигезенче елында үткәрелде.

24Раббы йортында рухани Хилкыйя тапкан китаптагы Канун таләпләрен үтәр өчен, Йошия патша әрвахлар чакыручы адәмнәрне, тылсымчыларны, шулай ук йорт сыннарын, потларны, Яһүдә һәм Иерусалим җирендә табылган бөтен җирәнгеч әйберләрне юкка чыгарды+. 25Йошиягә кадәр шулай Муса канунын үтәгән, бөтен йөрәге вә күңеле, бөтен барлыгы белән Раббыга итагать иткән патшаның әле күрелгәне юк иде, аңардан соң да аның кебек патша булмый+.

26Әмма Раббының Менашше кылган хилаф эшләргә бик нык ачуы чыккан иде, шуңа күрә Аның Яһүдәгә булган ачуы басылмады,+
27һәм Раббы болай диде:

– Исраилне Үземнән читкә каккан кебек, Яһүдәне дә, Үзем сайлап алган шушы Иерусалим каласын да, «Минем исемем шушында сакланыр» дигән йортны да читкә кагам+.

28•Йошия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

29Йошия идарә иткән көннәрдә, Мисыр патшасы – фиргавен Нехо – Ашшур патшасына ярдәмгә дип, Фырат елгасы тарафына кузгала. Йошия патша Нехога каршы күтәрелә, һәм Нехо, Йошия белән Мегиддода очрашып, аның җанын кыя+. 30Йошия хезмәтчеләре патшаның җәсәден[*], арбага салып, Мегиддодан Иерусалимгә алып кайталар һәм үз төрбәсендә дәфен кылалар. Шуннан илнең халкы, Йошия углы Яһүәхәзнең башына май сөртеп, аны атасы урынына патша итеп куя+.

Яһүдә патшасы Яһүәхәз

31•Тәхеткә утырганда, Яһүәхәзгә егерме өч яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хамутал – либналы Иремия кызы иде+. 32Ул, үзенең ата-бабалары кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 33Яһүәхәз Иерусалимдә патшалык итмәсен өчен, фиргавен Нехо, аны Хамат җирендәге Риблада әсир итеп, Яһүдәне йөз талант көмеш вә бер талант алтын түләргә мәҗбүр итте+. 34Шуннан фиргавен Нехо, Йошия патша урынына аның углы Эльякыймны патша итеп куеп, аның исемен Яһоякыймга алыштырды; Яһүәхәзне исә Мисырга сөрде, һәм тегесе шунда җан тәслим кылды+. 35Яһоякыйм көмешне дә, алтынны да фиргавенгә түләде; фиргавен сораганны түләр өчен, Яһоякыйм ил халкына салым салды, һәркемнән байлыгына карап көмеш вә алтын җыеп, фиргавен Нехога тапшырды.

Яһүдә патшасы Яһоякыйм

36•Тәхеткә утырганда, Яһоякыймга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Зебуда – румалы Пәдая кызы иде. 37Яһоякыйм, үзенең ата-бабалары кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды.

24

24^1Яһоякыйм патшалык иткән көннәрдә, Яһүдә җиренә Бабил патшасы Нәбухаднессар килеп, Яһоякыйм өч ел дәвамында аның кул астында булды, әмма соңыннан ул аңа каршы баш күтәрде+. 2Раббы, Үзенең коллары – пәйгамбәрләр аша игълан итеп куйганча, Яһүдәне юк итәр өчен, Яһоякыймга каршы килдани, арами, мәаби вә аммони юлбасарларын җибәрде+. 3Бу, һичшиксез, Раббы ихтыяры буенча эшләнде. Менашше кылган гөнаһлар, ул башкарган бөтен эшләр өчен, Раббы шул рәвешле Яһүдәне Үзенең күз алдыннан юк итәргә ниятләде+. 4Раббы Менашшены гафу кылырга теләмәде, чөнки ул, бер гаепсез адәмнәрнең җаннарын кыеп, Иерусалимне канга батырды.

5Яһоякыйм патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 6Яһоякыйм дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Яһояхин килде.

7Мисыр патшасы шуннан ары кабат үз җиреннән читкә чыкмады, чөнки әүвәле аңа караган, Мисыр елгасыннан алып Фырат елгасына кадәр булган бөтен җирне Бабил патшасы үзенә алып бетергән иде.

Яһүдә патшасы Яһояхин

8•Тәхеткә утырганда, Яһояхинга унсигез яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Нехушта – иерусалимле Элнатан кызы иде. 9Яһояхин, үзенең атасы кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды.

10Шул вакытларда Бабил патшасы Нәбухаднессарның гаскәр башлыклары, Иерусалим катына килеп, аны камап алды. 11Хезмәтчеләре каланы чолганышта тоткан чакта Бабил патшасы Нәбухаднессар Иерусалим янына килгәч, 12Яһүдә патшасы Яһояхин, үзенең әнкәсе, хезмәтчеләре, түрәләре һәм сарай кешеләре белән бергә Бабил патшасы янына чыгып, аның кулына бирелде. Шулай итеп, Бабил патшасы хакимлегенең сигезенче елында Яһояхин әсир төште+.

13Шуннан соң, Раббы алдан әйтеп куйганча, Нәбухаднессар Раббы йортында һәм патша сараенда булган бөтен хәзинәне талап алып китте һәм Раббының Изге йорты өчен Исраил патшасы Сөләйман ясаткан барча алтын савытларны алып китте[*];+
14Иерусалимнең бар халкын: бөтен түрәләрен һәм батыр гаскәриләрен, шулай ук барча балта осталарын вә тимерчеләрен – җәмгысы ун мең кешене – сөргенгә озатты; шәһәрдә ярлы халыктан башка беркем калмады. 15-16Бабил патшасы Нәбухаднессар Яһояхинның үзен, аның әнкәсен, хатыннарын, сарай кешеләрен, илнең башлыкларын, шулай ук җиде мең кешедән торган бөтен гаскәрен, мең һөнәрче вә тимерчесен – сугышка яраклы көчле кешеләрен әсир төшереп, Иерусалимнән Бабилгә озатты+. 17Аннары ул, Яһояхин урынына патша итеп аның абзасы Маттанияне билгеләп, аның исемен Сәдыкыйягә алыштырды+.

Яһүдә патшасы Сәдыкыйя

18•Тәхеткә утырганда, Сәдыкыйягә егерме бер яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хамутал – либналы Иремия кызы иде+. 19Сәдыкыйя, Яһоякыйм кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 20Иерусалим каласына һәм Яһүдә җиренә Раббының ачуы шул дәрәҗәдә зур иде ки, нәтиҗәдә, Ул аларны Үзеннән читкә тибәрде.

Соңга таба Сәдыкыйя Бабил патшасына каршы баш күтәрде+.

25

Иерусалимнең тар-мар ителүе

25^1Сәдыкыйя хакимлегенең тугызынчы елында, унынчы айның унынчы көнендә Бабил патшасы Нәбухаднессар үзенең бөтен гаскәре белән Иерусалим янына килеп аны камап алды һәм кала тирәли туфрак өемнәре күтәрде+. 2Сәдыкыйя патша хакимлегенең унберенче елына кадәр шәһәр камалышта булды.

3Шәһәрдә ачлык һаман көчәя барып, дүртенче айның тугызынчы көнендә халыкның ризыгы тәмам бетте. 4Шул көнне дошман шәһәр диварының бер урынын җимереп төшерде. Гәрчә килданиләр шәһәрне камалышта тотса да, төнлә Сәдыкыйя, үзенең гаскәриләре белән патша бакчасы янындагы ике дивар арасына куелган капкадан чыгып, Араба тигезлегенә таба китте. 5Килданиләр гаскәре патша артыннан эзәрлекли чыкты һәм аны Әрихә тигезлегендә куып җитте; Сәдыкыйянең гаскәриләре, патшаны калдырып, кайсы кая таралышып бетте. 6Сәдыкыйяне тотып алдылар да Бабил патшасы янына Риблага алып килделәр, шунда аңа хөкем карары чыгардылар+. 7Сәдыкыйянең угылларын аның күз алдында кадап үтерделәр; үзен исә, күзләрен сукырайтып, бакыр богау кигезеп, Бабилгә алып киттеләр+.

Раббы йортының җимерелүе һәм Иерусалим халкының сөргенгә озатылуы

8Бабил патшасы Нәбухаднессар хакимлегенең унтугызынчы елында, бишенче айның җиденче көнендә Бабил патшасына хезмәт итүче җансакчылар башлыгы Нәбузарадан Иерусалимгә килде+
9һәм Раббы йорты белән патша сараен, Иерусалимдәге барлык йортларны – барча зур йортларны яндырып бетерде+. 10Ул җитәкчелек иткән килданиләр гаскәре Иерусалим тирәли салынган диварны җимерде+. 11Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан шәһәрдәге исән калган кешеләрне, шулай ук Бабил патшасы ягына чыккан адәмнәрне вә гади халыкны әсирлеккә алып китте, 12кайбер ярлы кешеләрне генә йөзем бакчаларында эшләр һәм иген игәр өчен калдырды.

13Килданиләр, Раббы йортындагы бакыр баганаларны, аскуймаларны, бакырдан эшләнгән ясалма диңгезне ватып-җимереп, бакырын Бабилгә алып киттеләр;+
14шулай ук казаннарны, көрәкләрне, филтә кыскычларын, табакларны, гомумән, Раббыга гыйбадәт кылганда кулланылган барлык бакыр савытларны алдылар+. 15Күмер алгычларны, касәләрне – саф алтыннан һәм көмештән коелган әйберләрне – җансакчылар башлыгы алды. 16Раббы йорты өчен Сөләйман патша ясаткан ике терәк баганага, ясалма диңгезгә һәм аскуймаларга киткән бакыр үлчәп бетерерлек түгел иде+. 17Һәр багананың биеклеге – унсигез, аның башындагы бакыр таҗның биеклеге өч терсәккә тәңгәл булып, таҗ тирәли куелган челтәр дә, анар җимеше сурәтләре дә – һәммәсе бакырдан коелган иде; челтәр тотылган икенче багана нәкъ беренчесе кебек иде+.

18Җансакчылар башлыгы шулай ук баш рухани Сераяһны, икенче дәрәҗә рухани Сефанияне һәм өч ишек сакчысын да әсир итте+. 19Әлегәчә шәһәрдә калучылар арасыннан ул тагын гаскәрбашын, патшаның биш киңәшчесен, илнең халкын гаскәриләр сафына теркәүче баш сәркәтипне һәм шәһәрдә калган халыктан алтмыш кешене үзе белән алып китте. 20Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан аларның барысын Бабил патшасы хозурына Риблага алып килде. 21Хамат җирендәге әлеге Риблада Бабил патшасы ошбу кешеләрнең җаннарын кыйды.

Шул рәвешле, Яһүдә халкы үз җиреннән сөрелде.

Бабил патшасының Яһүдә өстеннән идарәче билгеләве

22•Бабил патшасы Нәбухаднессар Яһүдә җирендә калган халык өстеннән башлык итеп Шапаннан туган Ахикамның углы Гедалияне куйды+. 23Бабил патшасының Гедалияне башлык итеп билгеләгәнен ишеткәч, Яһүдәдәге барча яубашлары – Нетания углы Исмәгыйль, Кареах углы Йоханан, нетофалы Танхумет углы Сераяһ, мәгакәһиләр кавеменнән бер адәмнең углы Яһазанья – үзләренең кешеләрен ияртеп Гедалия янына Миспага килделәр+. 24Шунда Гедалия, аларга вә аларның кешеләренә ант итеп:

– Килдани түрәләреннән курыкмагыз, үз илегездә калып, Бабил патшасына хезмәт итегез, шул чагында барысы да яхшы булыр, – диде.

25Әмма җиденче айга керүгә патша нәселеннән булган Исмәгыйль – Элишамадан туган Нетания углы – ун кеше ияртеп килеп, Гедалиянең, шулай ук аның белән бергә Миспада булган яһүдиләрнең һәм килданиләрнең җанын кыйды+. 26Шушы хәлдән соң олысы-кечесеннән бар халык һәм яубашлары, килданиләрдән куркып, Мисырга качып китте+.

Яһояхин патшаның азатлыкка чыгуы

27•Яһүдә патшасы Яһояхин әсирлегенең утыз җиденче елында Бабил тәхетенә Әвил-Меродах утырды һәм хакимлегенең беренче елында, уникенче айның егерме җиденче көнендә Яһүдә патшасы Яһояхинны зинданнан азат итте+. 28Аның белән дустанә мөнәсәбәттә булды, Бабилгә сөрелгән башка патшалардан аны биегрәк урынга утыртты. 29Яһояхин зиндан киемнәрен алыштырды һәм гомеренең азагына кадәр патша табыныннан тукланды; 30шул рәвешле, көндәлек ризыгын ул гомер буена даими рәвештә Бабил патшасыннан кабул кылып торды.

* 5:5 Талант – 30 кг.

* 5:5 Шәкыл – 10 гр.

* 5:17 …туфрак бирсеннәр… – Нагаман, күрәсең, Раббыга корбан китерергә мәзбәх ясар өчен, Исраил туфрагы гына яраклы дип уйлаган.

* 6:25 Каб – 1,2 л.

* 7:1Сеа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

* 8:19 …патша тәхетен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: яктырткыч.

* 8:24 Дәфен кылу – мәет күмү.

* 9:25 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

* 10:11 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

* 13:4 Фөрьяд итү – ярдәм сорап ялвару.

* 14:13 Терсәк – 45 см.

* 14:21 Азария – 15:13 тә Уззия дип бирелгән.

* 14:25 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 14:25 Араба диңгезе – ягъни Үле диңгез.

* 15:13 Уззия – 14:21 дә Азария дип бирелгән.

* 15:19 Пул – 15:29 да Тиглат-Пилесер дип бирелгән.

* 15:29 Тиглат-Пилесер – 15:19 да Пул дип бирелгән.

* 17:40 …алар… – Самареягә күчеп килгән чит халыклар турында сүз баруы ихтимал.

* 18:25 Вәйран кылу – җимерү, вату; юк итү.

* 23:3 Багана… – Аллаһы йортында патшалар басып торган махсус урын.

* 23:10 Тофет – яһүдчә «яндыру урыны» мәгънәсендә.

* 23:30 Җәсәд – гәүдә.

* 24:13 …алып китте… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «ватып бетерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 1:1 III Патшалар 22:37, II Патшалар 8:2, IV Патшалар 3:5

+ 1:2 Рәсүлләр 20:9, Ешуа 13:3, Маттай 10:25, Маттай 12:24, Марк 3:22, Лүк 11:15, IV Патшалар 8:8

+ 1:3 III Патшалар 17:1, III Патшалар 21:17
+ 1:8 Зәкәрия 13:4, Маттай 3:4, Марк 1:6
+ 1:10 Әюб 1:16, Лүк 9:54

+ 2:1 Яратылыш 5:24, III Патшалар 19:19-21, Ешуа 5:9

+ 2:4 III Патшалар 16:34
+ 2:8 Чыгыш 14:21, Чыгыш 14:29, Ешуа 3:16
+ 2:9 Саннар 11:17, Саннар 11:25, Канун 21:17
+ 2:12 IV Патшалар 6:17, IV Патшалар 13:14

+ 2:16 III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3, Рәсүлләр 8:39

+ 2:23 Әюб 19:18
+ 2:25 Ешуа 19:26, III Патшалар 18:20
+ 3:2 III Патшалар 16:31, IV Патшалар 10:26
+ 3:3 III Патшалар 12:28-32
+ 3:5 IV Патшалар 1:1
+ 3:7 III Патшалар 22:4
+ 3:9 III Патшалар 22:47
+ 3:10 Ешуа 7:7
+ 3:11 III Патшалар 22:7
+ 3:13 III Патшалар 18:19, III Патшалар 22:6

+ 3:15 I Патшалар 10:5, I Патшалар 16:17, III Патшалар 18:46

+ 3:19 Канун 20:19
+ 3:20 Чыгыш 29:39-40
+ 3:25 Ишагыйя 16:7
+ 3:27 Михә 6:7

+ 4:1 Левиләр 25:39-41, Нәхәмия 5:5, Маттай 18:25

+ 4:8 Ешуа 19:18
+ 4:12 IV Патшалар 5:20-27, IV Патшалар 8:4-5
+ 4:16 Яратылыш 18:14
+ 4:23 Саннар 28:11
+ 4:27 Маттай 28:9, Яратылыш 18:17, Амос 3:7

+ 4:29 III Патшалар 18:46, Чыгыш 7:19, Чыгыш 14:26, Лүк 10:4

+ 4:31 III Патшалар 18:29, Яхъя 11:11
+ 4:33 Ягъкубтан хат 5:16
+ 4:34 III Патшалар 17:21, Рәсүлләр 20:10
+ 4:37 Гыйбриләргә хат 11:35
+ 4:38 Ешуа 5:9, IV Патшалар 2:1

+ 4:42 I Патшалар 9:4, Маттай 14:16-21, Маттай 15:32-38, Марк 6:37-44, Марк 8:4-9, Лүк 9:13-17, Яхъя 6:5-13

+ 5:1 Лүк 4:27, Левиләр 13:3
+ 5:7 Канун 32:39, III Патшалар 20:7
+ 5:10 Левиләр 14:7
+ 5:15 Даниил 2:47
+ 5:16 Даниил 5:17
+ 5:20 IV Патшалар 4:12, IV Патшалар 8:4-5
+ 5:27 Чыгыш 4:6, Саннар 12:10
+ 6:13 Яратылыш 37:17
+ 6:16 II Елъязма 32:7
+ 6:17 Зәбур 67:18, Зәкәрия 1:8, Зәкәрия 6:1
+ 6:18 Яратылыш 19:11

+ 6:22 II Елъязма 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 25:21, Римлыларга хат 12:20

+ 6:24 III Патшалар 15:18, III Патшалар 20:1, IV Патшалар 8:27

+ 6:26 II Патшалар 14:4

+ 6:29 Левиләр 26:29, Канун 28:57, Кайгы җыры 4:10

+ 7:2 Малахи 3:10, IV Патшалар 7:17
+ 7:6 II Патшалар 5:24, IV Патшалар 6:17
+ 7:7 Зәбур 47:6
+ 7:17 IV Патшалар 7:2
+ 8:1 IV Патшалар 4:35-37, Яратылыш 41:27
+ 8:4 IV Патшалар 4:12, IV Патшалар 5:20-27
+ 8:7 IV Патшалар 6:24

+ 8:8 III Патшалар 19:15, III Патшалар 19:17, I Патшалар 9:7, IV Патшалар 1:2

+ 8:12 IV Патшалар 10:32, IV Патшалар 12:17, IV Патшалар 13:22, Амос 1:3-4, Зәбур 136:9, Ишагыйя 13:16, Һошея 14:1, Нахум 3:10, Һошея 14:1, Амос 1:13

+ 8:13 III Патшалар 19:15, III Патшалар 19:17

• 8:16 II Елъязма 21:4-20

+ 8:18 III Патшалар 12:28-30, III Патшалар 16:31-33

+ 8:19 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36
+ 8:20 Яратылыш 27:40, III Патшалар 22:47
• 8:25 II Елъязма 22:1-6
+ 8:26 IV Патшалар 11:1
+ 8:28 IV Патшалар 8:15, III Патшалар 22:3
+ 9:1 IV Патшалар 8:28
+ 9:2 III Патшалар 19:16
+ 9:3 I Патшалар 10:1
+ 9:7 III Патшалар 18:4
+ 9:8 Канун 32:36

+ 9:9 III Патшалар 14:10, III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:11, III Патшалар 21:21-22

+ 9:10 III Патшалар 21:23, IV Патшалар 9:36

+ 9:11 Иремия 29:26, Һошея 9:7

+ 9:13 Маттай 21:8, Марк 11:8, II Патшалар 15:10, III Патшалар 1:34

+ 9:14 IV Патшалар 8:28-29
+ 9:21 II Елъязма 22:7, III Патшалар 21:1
+ 9:26 III Патшалар 21:19
+ 9:27 II Елъязма 22:9
+ 9:28 IV Патшалар 23:30
+ 9:31 III Патшалар 16:9-13
+ 9:34 III Патшалар 16:31
+ 9:36 III Патшалар 21:23, IV Патшалар 9:10
+ 10:1 III Патшалар 16:24
+ 10:7 III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8

+ 10:10 III Патшалар 21:19, III Патшалар 21:21, III Патшалар 21:29

+ 10:14 II Елъязма 22:8

+ 10:15 I Елъязма 2:55, Иремия 35:8

+ 10:17 III Патшалар 21:19, III Патшалар 21:21, III Патшалар 21:29

+ 10:18 III Патшалар 16:31-32
+ 10:19 III Патшалар 18:19, III Патшалар 22:6
+ 10:21 III Патшалар 16:32
+ 10:24 III Патшалар 20:39
+ 10:25 III Патшалар 18:40
+ 10:26 IV Патшалар 3:2
+ 10:27 IV Патшалар 23:14
+ 10:29 III Патшалар 12:28
+ 10:30 IV Патшалар 15:12
+ 10:32 IV Патшалар 8:12
+ 10:33 Канун 2:36
• 11:1 II Елъязма 22:10

+ 11:1 IV Патшалар 8:26, IV Патшалар 9:27, Хөкемчеләр 9:5

+ 11:5 I Елъязма 9:25
+ 11:10 II Патшалар 8:7, I Елъязма 18:7
+ 11:12 Канун 17:18-19, I Патшалар 10:24

+ 11:14 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 6:13, II Елъязма 34:31

+ 11:16 Нәхәмия 3:28, Иремия 31:40
+ 11:18 IV Патшалар 10:27
• 12:1 II Елъязма 24
+ 12:3 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43
+ 12:9 Марк 12:41, Лүк 21:1
+ 12:15 IV Патшалар 22:7

+ 12:16 Левиләр 4:24, Левиләр 5:15, Левиләр 7:7, Саннар 18:19

+ 12:17 IV Патшалар 8:12
+ 12:18 III Патшалар 15:18
+ 12:20 II Елъязма 24:23-26
+ 13:1 IV Патшалар 11:2
+ 13:2 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16
+ 13:3 Хөкемчеләр 2:14, IV Патшалар 8:12
+ 13:4 Чыгыш 3:7, Чыгыш 3:9
+ 13:5 Хөкемчеләр 3:9
+ 13:6 III Патшалар 16:33

+ 13:11 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 13:12 IV Патшалар 14:8-15
+ 13:14 IV Патшалар 2:12, IV Патшалар 6:17
+ 13:17 III Патшалар 20:26
+ 13:22 IV Патшалар 8:12
+ 13:25 IV Патшалар 13:19
• 14:1 II Елъязма 25:1-4, II Елъязма 25:17-24
+ 14:1 IV Патшалар 12:21
+ 14:4 IV Патшалар 12:3
+ 14:5 IV Патшалар 12:20
+ 14:6 Канун 24:16

+ 14:7 II Патшалар 8:13, Ишагыйя 16:1, Ешуа 15:38

+ 14:9 Хөкемчеләр 9:8-15

+ 14:11 Ешуа 15:10

+ 14:13 Нәхәмия 8:16, Иремия 31:38, Зәкәрия 14:10

+ 14:14 III Патшалар 7:51, IV Патшалар 12:18
+ 14:15 IV Патшалар 13:12
• 14:17 II Елъязма 25:25-28
+ 14:19 Ешуа 10:3
+ 14:22 Канун 2:8, III Патшалар 9:26

+ 14:24 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 14:25 Саннар 34:8, III Патшалар 8:65, Ешуа 9:13, Юныс 1:1

+ 14:26 Канун 32:36, IV Патшалар 9:8, Чыгыш 3:7, IV Патшалар 13:23

+ 14:28 II Елъязма 8:3
• 15:1 II Елъязма 26:1-4, II Елъязма 26:21-23
+ 15:1 IV Патшалар 14:21
+ 15:3 II Елъязма 25:2
+ 15:4 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43
+ 15:5 Левиләр 13:3, Левиләр 13:46
+ 15:9 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16
+ 15:12 IV Патшалар 10:30
+ 15:14 III Патшалар 14:17

+ 15:18 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 15:19 I Елъязма 5:26, Һошея 5:13

+ 15:24 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 15:28 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

• 15:32 II Елъязма 27
+ 15:32 IV Патшалар 15:7
+ 15:34 II Елъязма 26:4

+ 15:35 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43, II Елъязма 23:20

+ 15:37 IV Патшалар 16:5, Ишагыйя 7:1

• 16:1 II Елъязма 28

+ 16:3 III Патшалар 12:28-30, Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 16:4 Канун 12:2
+ 16:5 IV Патшалар 15:37, Ишагыйя 7:1
+ 16:6 Канун 2:8, IV Патшалар 14:22
+ 16:7 IV Патшалар 15:19, IV Патшалар 15:29
+ 16:8 IV Патшалар 12:18
+ 16:9 Ишагыйя 22:6, Амос 1:5, Амос 9:7
+ 16:10 Ишагыйя 8:2
+ 16:14 Чыгыш 27:1, II Елъязма 4:1
+ 16:15 Чыгыш 29:39-41

+ 16:17 III Патшалар 7:27-39, III Патшалар 7:23-26

+ 16:18 Иремия 2:18, Яхәзкыл 16:28, Яхәзкыл 23:12

+ 17:1 IV Патшалар 15:30

+ 17:3 Канун 28:36

+ 17:5 Канун 28:52, IV Патшалар 18:9-12, Амос 3:11

+ 17:6 I Елъязма 5:26
+ 17:7 Левиләр 25:38, Чыгыш 20:2
+ 17:8 Левиләр 18:3, Канун 18:9
+ 17:9 IV Патшалар 18:8
+ 17:10 Чыгыш 23:24
+ 17:12 Чыгыш 20:4-5

+ 17:13 Нәхәмия 9:30, Иремия 18:11, Иремия 36:3

+ 17:14 Канун 9:6, II Елъязма 30:8

+ 17:15 Канун 29:25, Иремия 2:5, Римлыларга хат 1:21, Канун 12:30

+ 17:16 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:15, III Патшалар 16:33, Канун 4:19, IV Патшалар 21:3, IV Патшалар 23:5

+ 17:17 Левиләр 18:21, Канун 18:10
+ 17:19 Иремия 3:8
+ 17:20 IV Патшалар 13:3, IV Патшалар 15:29

+ 17:21 III Патшалар 11:11, III Патшалар 11:31, III Патшалар 12:20, III Патшалар 12:28-30

+ 17:24 Эзра 4:2, Эзра 4:10
+ 17:28 III Патшалар 12:29
+ 17:31 Канун 12:31
+ 17:32 III Патшалар 12:29
+ 17:33 Сефания 1:5
+ 17:34 Яратылыш 32:28, Яратылыш 35:10
+ 17:35 Канун 5:9, Хөкемчеләр 6:10
+ 17:36 Канун 6:13
+ 17:37 Чыгыш 20:5
+ 17:41 III Патшалар 18:21
• 18:1 II Елъязма 29:1-2

+ 18:4 Канун 16:21-22, II Елъязма 31:1, Саннар 21:8-9

+ 18:5 IV Патшалар 23:25
+ 18:8 IV Патшалар 17:9
+ 18:9 IV Патшалар 17:3-7, Амос 3:11
+ 18:11 I Елъязма 5:26
+ 18:12 Һошея 14:1
• 18:13 II Елъязма 32:1-19, Ишагыйя 36
+ 18:14 Ешуа 15:39
+ 18:15 III Патшалар 15:18, IV Патшалар 12:18
+ 18:17 Ешуа 15:39, Ишагыйя 7:3

+ 18:18 Ишагыйя 22:20, Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 37:2

+ 18:21 Яхәзкыл 29:6, Ишагыйя 30:2
+ 18:22 IV Патшалар 18:4, II Елъязма 31:1
+ 18:26 Эзра 4:7, Даниил 2:4
+ 18:31 III Патшалар 4:25
+ 18:32 Канун 8:7-10
+ 18:34 IV Патшалар 17:24, Ишагыйя 10:9

+ 18:35 Даниил 3:15, IV Патшалар 19:12, Ишагыйя 10:11

• 19:1 II Елъязма 32:20-22, Ишагыйя 37

+ 19:2 Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 22:20, Ишагыйя 36:3

+ 19:3 Һошея 13:13
+ 19:4 II Патшалар 16:12
+ 19:6 Ишагыйя 10:24
+ 19:8 Ешуа 10:29-30
+ 19:12 Яратылыш 11:31
+ 19:13 IV Патшалар 18:33-34

+ 19:15 Канун 6:4, III Патшалар 18:39, Нәхәмия 9:6, Зәбур 85:10, Ишагыйя 44:6

+ 19:16 Зәбур 30:3, Зәбур 70:2, II Елъязма 6:40, Даниил 9:18

+ 19:18 Иремия 16:20, II Елъязма 32:19
+ 19:19 Зәбур 82:19
+ 19:23 Зәбур 19:8
+ 19:25 Ишагыйя 45:7
+ 19:26 Зәбур 128:6
+ 19:27 Зәбур 138:1-2

+ 19:28 Яхәзкыл 29:4, Яхәзкыл 38:4, Амос 4:2, Хабаккук 1:15

+ 19:29 Ишагыйя 7:11
+ 19:30 Ишагыйя 27:6
+ 19:31 Ишагыйя 9:7
+ 19:32 II Патшалар 20:15

+ 19:35 II Патшалар 24:16, I Елъязма 21:15, Нахум 3:3

+ 19:36 Яратылыш 10:11, Юныс 1:2
+ 19:37 Яратылыш 8:4, Иремия 51:27, Эзра 4:2
• 20:1 II Елъязма 32:24-26, Ишагыйя 38:1-8
+ 20:3 IV Патшалар 18:3
+ 20:5 Зәбур 38:13, Зәбур 55:9
+ 20:6 IV Патшалар 19:34
+ 20:8 Хөкемчеләр 6:17
+ 20:11 Ешуа 10:13
• 20:12 II Елъязма 32:31, Ишагыйя 39
+ 20:13 II Елъязма 32:27

+ 20:17 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:10, Иремия 20:5, Иремия 27:19-21, Михә 4:10

+ 20:18 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 25:7, II Елъязма 33:11

+ 20:20 Нәхәмия 2:14, II Елъязма 32:27-33

• 21:1 II Елъязма 33:1-9

+ 21:3 IV Патшалар 18:4, III Патшалар 16:32-33, Канун 16:21, Канун 4:19, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 23:5, Иремия 8:2

+ 21:4 Канун 12:11, III Патшалар 18:29, Иремия 7:30, Иремия 32:34

+ 21:5 III Патшалар 6:36, III Патшалар 7:12

+ 21:6 Левиләр 18:21, Канун 18:10, Левиләр 19:26, Левиләр 19:31

+ 21:8 III Патшалар 9:3, II Елъязма 7:12

+ 21:11 Иремия 15:4, Яратылыш 15:16, III Патшалар 21:26

+ 21:12 I Патшалар 3:11, Иремия 19:3
+ 21:13 III Патшалар 21:21, IV Патшалар 17:6
+ 21:16 IV Патшалар 24:4
+ 21:17 II Елъязма 33:18

+ 21:18 IV Патшалар 21:26, Яхъя 19:41, II Елъязма 33:20

• 21:19 II Елъязма 33:21-25
+ 21:21 IV Патшалар 21:2-7
+ 21:26 IV Патшалар 21:18
• 22:1 II Елъязма 34:1-13
+ 22:1 Ешуа 15:39
+ 22:2 Канун 5:32
+ 22:4 IV Патшалар 12:9-15
+ 22:7 IV Патшалар 12:15
• 22:8 II Елъязма 34:14-28
+ 22:8 Чыгыш 24:7, Канун 31:24-26

+ 22:12 Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5

+ 22:13 Канун 29:27

+ 22:14 Лүк 2:36, Рәсүлләр 21:9, I Көринтлеләргә хат 11:5, Сефания 1:10

+ 22:17 Канун 31:29

+ 22:19 Левиләр 26:31, Иремия 44:22, Ишагыйя 57:15

+ 22:20 IV Патшалар 23:24, Ишагыйя 57:1-2
• 23:1 II Елъязма 34:29-32
+ 23:2 Канун 31:11

+ 23:3 IV Патшалар 11:14, II Елъязма 15:12, II Елъязма 29:10, II Елъязма 34:31

+ 23:4 IV Патшалар 21:3, III Патшалар 15:13
+ 23:5 IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 21:3
+ 23:6 Канун 16:21
+ 23:7 Канун 23:17, III Патшалар 14:24
+ 23:9 Яхәзкыл 44:10-14

+ 23:10 Ешуа 15:8, Иремия 7:31-32, Иремия 19:6, Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 23:12 IV Патшалар 21:4-5
+ 23:13 Саннар 21:29, III Патшалар 11:5-7
+ 23:14 Чыгыш 23:24, IV Патшалар 10:27
+ 23:15 III Патшалар 12:28
+ 23:16 Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2
+ 23:17 III Патшалар 13:30-31

+ 23:20 Чыгыш 22:20, Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2

• 23:21 II Елъязма 35:1-19

+ 23:21 Чыгыш 12:3-11, Канун 16:2-8

+ 23:24 Левиләр 19:31, Левиләр 20:27, Канун 18:10-12

+ 23:25 IV Патшалар 18:5
+ 23:26 IV Патшалар 21:11, Иремия 15:4
+ 23:27 IV Патшалар 21:4
• 23:28 II Елъязма 35:20-27
+ 23:29 Иремия 46:2, Ешуа 17:11
+ 23:30 IV Патшалар 9:28, I Патшалар 10:1
• 23:31 II Елъязма 36:1-4
+ 23:31 IV Патшалар 24:18
+ 23:33 Саннар 34:11, Иремия 39:5

+ 23:34 IV Патшалар 24:17, Даниил 1:7, Иремия 22:12

• 23:36 II Елъязма 36:5-8

+ 24:1 Иремия 25:1, Даниил 1:1

+ 24:2 IV Патшалар 20:17, IV Патшалар 21:12-14, IV Патшалар 23:27

+ 24:3 IV Патшалар 21:2-7, IV Патшалар 21:16, IV Патшалар 21:23-26

• 24:8 II Елъязма 36:9-10

+ 24:12 IV Патшалар 20:18, Иремия 24:1-2, Яхәзкыл 17:12-13

+ 24:13 IV Патшалар 20:17, Иремия 20:5, Даниил 1:2

+ 24:15 Канун 28:36, Иремия 24:1, Яхәзкыл 17:12

+ 24:17 IV Патшалар 23:34, Иремия 37:1, Даниил 1:7

• 24:18 II Елъязма 36:11-21, Иремия 39:1-10, Иремия 52:1-27

+ 24:18 IV Патшалар 23:31
+ 24:20 Яхәзкыл 17:15
+ 25:1 Канун 28:52

+ 25:6 Саннар 34:11, IV Патшалар 23:33, Иремия 21:7, Яхәзкыл 23:24

+ 25:7 Сефания 1:8, Канун 28:36, IV Патшалар 20:18

+ 25:8 Иремия 32:1, Иремия 39:9, Иремия 40:1
+ 25:9 Левиләр 26:31, Яхәзкыл 16:41
+ 25:10 Нәхәмия 1:3

+ 25:13 III Патшалар 7:15-37, II Елъязма 4:1-15, Иремия 27:19

+ 25:14 III Патшалар 7:45, III Патшалар 7:50
+ 25:16 III Патшалар 7:47
+ 25:17 III Патшалар 7:15-22

+ 25:18 I Елъязма 6:14, Эзра 7:1, Иремия 21:1, Иремия 29:25, Иремия 37:3

• 25:22 Иремия 40:7-9, Иремия 41:1-3

+ 25:22 IV Патшалар 22:12, Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5, Иремия 40:7

+ 25:23 Ешуа 18:26
+ 25:25 Иремия 36:13
+ 25:26 Иремия 43:4-7
• 25:27 Иремия 52:31-34

+ 25:27 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 24:15, Иремия 27:7

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

IV Патшалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек